Cartlanna Clibe: Nuacht TG4

Vóta Jim Allister ag RTÉ Nuacht TG4

Suaitheantas RTÉ Nuacht TG4 do Thoghchán na Breataine agus Tuaisceart na hÉireann

Tá olltoghchán ar bun sa Bhreatain agus i dTuaisceart na hÉireann inniu agus tá go leor tuairisciú ar an vóta céanna ar gach meán.  Tá an tuairimíocht laidir ann nach mbeidh aon toradh chinnte a bheidh ann ag deireadh an lae – go mbeidh pairlimint ‘crochta’ ann.   Ar ndóigh is iomaí duine a chreideann gur cheart go gcrochfaí baill Phairlimint Westminster agus na Dála – ach sin scéal eile.

Thug mé faoi ndeara cúpla lá ó shin – agus tá áthas orm gur chuir Ciarán ó Brolcháin i gcuimhne dhom é ar Facebook go raibh grafaic thar a bheith míchruinn agus claonta in úsáíd ag RTÉ Nuacht TG4 mar léaráid toghcháín ar an dtuairisciú atá á dhéanamh acu ar an dtoghchán.

Ní gá do dhuine bheith ina phoblachtóir nó náisiúntóír mire chun a aithint gur léaráid é seo atá míchuí amach is amach le cur síos a dhéanamh ar Thuaisceart na hÉireann.  Níl aon bhrát ag TÉ go h-oifigiúil agus aithnítear go bhfuil an brat, an Union Jack, conspóideach agus níl cead í a bheith ar foluain ar fhoirgnimh oifigiúla ach ar laethannta ainmnithe, sé nó seacht gcinn deag más buan mo chuimhne.

Ar aon nós, is é seo an cineál léaráide a chuirfeadh gliondar chroí ar leithéidí Jim Allister agus na díneasáir eile i ngluaiseacht na hAondachta – agus tá go leor díneasáir i ngluaiseacht na Poblachta a bhainfeadh leas as freisin.

Níos measa ná an léaráid seo, áfach, an easpa tuairisciú atá á dhéanamh ag Nuacht TG4 ar an dtoghchán seo ina bhfuil baint díreach aige le cuid dá lucht féachana is dílsí.   Bíodh is go gcreideann Nuacht TG4 gur tír iasachta í TÉ, nó níl oiread is noimead breise luaite le cláracha Nuacht TG4 chun tuairisciú a dhéanamh ar an dtoghchán seo inniu (Déardaoin) nó amarach (Dé hAoine), tá ról ar leith acu i saol an tuaiscirt agus baineann an staisiún, TG4, a bhfuil cúram na nuachta ar RTÉ Nuacht TG4 ina leith, leas as an ról sin tre cláracha fordheonaithe a fháíl ón gCiste Craoltóíreachta ó thuaidh.   Tá TG4 nó TnaG luaite go sonrach i gComhaontú Aoine an Chéasta agus mar sin ba cheart go n-aithneodh seirbhís nuachta an staisiún, atá faoi smacht RTÉ go fóill, go bhfuil dualgas ar an staisiún i leith Tuaisceart na hÉireann thar mar a bheadh air i leith toghchán SAM mar shampla!

Is mór an náire do Nuacht TG4 agus do TG4 nach bhfuil aon chlár speisialta chúrsaí reatha inniu nó amarach luaite le tuairisciú an toghcháin seo.   An é go gcaithfidh lucht leanta an olltoghcháin seo an fuaim a mhúchadh ar chláracha an BBC agus RTÉ agus éisteacht leis an dtuairisciú chuimsitheach a dheineann Raidió na Gaeltachta ar Lá an Chomhairimh

.   Díreach mar a bheidh orainn déanamh maidir le na cluichí móra CLG ar feadh an chuid eile den bhliain!

Dráma ar chúl stáitse ag an Taibhdhearc

Níl aon dráma ar an ardán ag ‘Amharclann Náisiúnta na Gaeilge’ – An Taibhdhearc – faoi láthair agus ós rud é nach mbeidh aon mhaoiniú á fháil ag an amharclann ón Roinn Ghnóthaí Pobail, Gaeltachta agus Comhionannais i  mbliana, gach seans nach mbeidh aon léiriú ar ardán na Taibhdheirce i 2010 ar fad.

Dála an scéil, thugas cuairt ar shuíomh na Roinne níos luaithe inniu.  Is cosúil nach bhfuil an scéal cloiste ag an Roinn go bhfuil ainm nua ar an Roinn – nach an Roinn Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta atá ar an Roinn níos mó ach an Roinn Ghnóthaí Pobail, Gaeltachta agus Comhionannais.

Cad é mar gheall ar chomhlachtaí Ghaeilge sa Ghaillimh go gcaitheann siad ‘X Náisiúnta na Gaeilge’ a chur orthu féin?   Foinse isea ‘nuachtán náisiúnta na Gaeilge’ agus An Taibhdhearc an Amharclann Náisiúnta.

Fagfaimíd Foinse mar atá go fóill – cé go bhfuil seans agat votáil ar shon foireann iriseoireachta Foinse 1996-2009 do bhuaic gradam cumarsáide an Oireachtais anseo.  Fhaid is atá tú ann, b’fhéidir go ndéanfá votáil sna catargóirí eile fosta.

An rud a bhaineann leis An Taibhdhearc go bhfuil na dóirse dúnta ann ó bhí 2007 nuair a chuaigh an amharclann tre thine.  Tá daoine a deir go raibh meoin Bhoird na Taibhdheirce dúnta i bhfad roimhe sin.  Tá tuairiscí éagsúla ann faoin méid airgid a fuair an Taibhdhearc mar chúiteamh ar an dámaiste a deineadh – deirtear liomsa gur €180,000 a fuarthas ón gcomhlacht arachais.  Tá sé á thuairisciú ar Raidió na Gaeltachta gurb é an fhigiúir atá á thabhairt amach ag an dTaibhdhearc gur €120,000 atá i gceist.  Más fíor sin, ciallaíonn sé go bhfuil €60,000 imithe ar iarraidh nó, ar a laghad, as radharc.

Ach tá go leor a fhéadfaí a dhéanamh le €120,000 nó €180,000.   Cur le sin airgead a gheall an Roinn anuraidh ar an gcoinnioll go mbeadh airgead ag teacht ón gComhairle Cathrach agus bheadh cnapshuim deas ann chun obair dheisiúchán a dhéanamh.  Sna pictiúir a taispeanadh ar TG4 aréir, ní raibh aon fhianaise gur deineadh morán dochair don amharclann féin ach tuigtear go bhfuil dochar áirithe déanta don chóras leictreachais.

Níl aon airgead ag an gComhairle Cathrach chun tabhairt faoi bhailiú brúscair agus cúramaí eile dá leithéid agus mar sin de is beag seans atá ann go dtiocfaidh siad chun tosaigh le h-airgead do phlean uaillmhianach na Taibhdheirce suas le €900,000 a infhéistiú san fhoirgneamh.     Tá seo ráite ag an gComhairle faoi thrí leis an dTaibhdhearc.

An féidir go bhfuil an Taibhdhearc – nó ar a laghad an bórd stiúrtha – den tuairim gur féidir leanúint ar aghaidh amhail is nach bhfuil géarchéim sa gheilleagar agus go dtiocfaidh airgead ina dtreo mar, mar a dúirt Roisín Ní Dhuignáin, Cathaoirleach na hAmharclainne, ar Nuacht TG4, ‘is muidne an Taibhdhearc, is muidne Amharclann Náisiúnta na Gaeilge’.

I gcead do Roisín agus a comhleacaithe, níl tada náisiúnta faoin Taibhdhearc faoi láthair.  Dream beag ó chathair na Gaillimhe atá ar an mbórd agus ní fhacthas dráma ón Taibhdhearc anseo i Múscraí nó in aon ngiorracht dúinn le cuimhne na gcat.    Deirtear liom go raibh dráma brea, leagan Ghaeilge de The Cripple of Inis Meáin, ar an ardán ann anuraidh, léiriú de chuid Beairtle M. O Flatharta – ach níor chuaigh sé ar chamchuairt sa taobh seo tíre.

Ní féidir le h-aon dream Amharclann Náisiúnta na Gaeilge a thabhairt orthu féin gan meas mar is ceart a léiriú don méid atá ráite sa mhaíomh sin – má tá An Taibhdhearc náisiúnta, ba cheart go mbeadh a rian le tabhairt faoi ndeara timpeall na tíre ar fad, thuaidh agus theas.  Níl sin amhlaidh.   Ba cheart go mbeadh daoine ar an mbórd atá ionadaíoch ar phobal Ghaeilge na tíre.  Nil sin amhlaidh.    Ar an dul chéanna, níor cheart go mbeadh Amharclann na Mainistreach ag tabhairt an Amharclann Náisiúnta uirthí féin gan í bheith ionadaíoch ar phobal na Gaeilge nó ag déanamh riar ar an gcuid suntasach den phobal ar mhaith leo, anois is arís, dráma Ghaeilge a fheiceáíl ar ardán na hAmharclainne ar Shraid na Mainistreach!

Anuas ar sin, tá ceist eile ann.  Céard faoin airgead a raibh luaite i mbuiséad na Roinne leis an Taibhdhearc don bhliain seo ach nach bhfuil ar fáíl anois don amharclann de bhrí nach bhfuil an Roinn sásta leis an bplean ghnó atá curtha chun tosaigh ag an dTaibhdhearc.  Isteach is amach le €450,000 a bhí ar fáil don Taibhdhearc anuraidh – méid súntasach airgid.

Nár cheart an t-airgead sin anois a roinnt ar leithéidí an Chomhlachas Náisiúnta Dramaíochta – comhlacht atá náisiúnta gan aon agó nó ceist – agus compántais dramaíochta ar nós Salamandar, Aisling Ghéar ,  Fibín agus eile, compántais atá ag déanamh a seacht ndícheall dramaíocht na Gaeilge a bheathú trath na h-eigeandála eacnamaíochta, an trath is géire go bhfuil gá leis an dramaíocht céanna, dar liom?

Beag an baol go mbeidh an Roinn ag iarraidh an t-airgead atá coigilte leis an diultú don Taibhdhearc a threorú i dtreo dramaíocht na Gaeilge, cheapfainn, ach b’fhéidir gur bhfiú an cheist a chur mar sin féin.

Is léir go bhfuil gníomh nó dhó fagtha sa dhráma seo go fóíll.  Is mór an trua gur ar chúl an ardáin seachas i lár stáitse atá an dramaíocht seo ag titim amach.  Ag an am chéanna, déanfadsa iarracht an spotsholas a dhíriú i dtreo an aicsin….

Gaeilge Chonamara = Béarla aistrithe

“Níl i nGaeilge Chonamára anois ach Béarla aistrithe, don chuid is mó. Chuala duine desna dea-chainteoirí, léiritheoir, ar RNG le déanaí á rá so.. Casfaimid sean-téipeanna daoibh agus má tá aon téipeanna agaibh ar mhaith libh iad a ROINNT linn, seolaigí chugainn iad.”

Seo teachtairecht a foilsíodh ar m’fhalla Facebook inniu.   Muimhneach a d’fhoilsigh é agus b’fhéidir go raibh roinnt mioscais i gceist – ach b’fhéidir go bhfuil blúirín den fhírinne ann freisin.

Tá’s agam go mbeidh sibh ag fiafraí céard sa diabhal atá ar bun ag mo leithéidse ag caint faoi dhroch chaighdeán Ghaeilge muintir Chonamara – más fíor – nuair atáim féin chomh lochtach.  Ag an am chéanna, níl ionam ach an teachtaire an uair seo.   Níor mhiste dá mbeadh diospóireacht oscailte ar an ábhar.

Ritheann sé liom go bhféadfadh a léithéid bheith fíor ar chúiseanna fónta.  De bhrí go bhfuil an Ghaeilge á labhairt mar theanga phobail i gConamara thar mar atá sí á labhairt amhlaidh in aon cheantar eile sa tír, agus go bhfuil gach pobal Ghaeltachta agus Ghaeilge go mór faoi anál an Bhéarla trí na meáin, caithfidh go bhfuil deacrachtaí ag cainteoirí dhúchais chun teacht ar na focail chun iad féin a chur in iúl i nGaeilge.  Cad é an Ghaeilge ar ‘flatscreen TV’ mar shampla?    Tá sé fánach bheith ag rá le daoine imeacht go Focal nó go dtí an fhoclóir nuair atá tú ag iarraidh an focal ceart a úsáid i gcomhrá le do chomharsan.

Ceist é seo a bhaineann le saibhreas teanga.   Baineann saibhreas teanga, den chuid is mó, leis an sean aimsir.  Bím féin ag caint le m’úncail agus tá togha na Gaoluinne aige agus ar ndóigh bionn sé i gconaí mo cheartú.  Dár leis go bhfuil an líon daoine le fíor saibhreas teanga ana thearc ar fad, duine nó beirt i ngach pobal Gaeltachta.

Mar sin de, conas a bheadh an ghnath chainteoir Ghaeilge ábalta na focail atá gá acu leo a úsáid nuair atá an saol athruithe an oiread sin nach bhféadfadh na daoine a bhíodh fíor saibhreas teanga acu é a aithint.

Ná bac na gnath chainteoirí Gaeilge.  Cad faoi na daoine a shaothraíonn a slí beatha ón nGaeilge?  Is beag dealramh idir teanga na n-aistritheoirí agus an teanga a bhionn á úsáid ag an pobal.    Bionn lucht Nuacht TG4 agus RTÉ Raidió na Gaeltachta i gcónaí ag caint faoi ‘cheisteanna a ardú’ – agus is aistriuchán lom é sin ar an mBéarla ‘to raise a question’.   Creidimse go bhfuil sin micheart agus gur cirte ‘ceist a chur’ ná ‘ceist a ardú’.    Sin iad na cineál rudaí atá ag baint ó shaibhreas na teanga.

Is cuimhin liom bheith ag obair le Lá trath agus gur chuireamar ‘Clabhsúr Cogaidh’ mar cheannlíne ar scéal chéad leathnaigh faoi ocáid a shíleamar a bheith ag léiriú go raibh cogadh an IRA ag teacht chun deiridh.  Fuaireamar barántas ina dhiaidh sin ó dhream i mBaile Atha Cliath a bhí ag faire amach do “Bhéarlachas” sna meáin Ghaeilge.  Bhíos ábalta a léiriú go raibh an focal ‘clabhsúr’ i bhfoclóirí eagsúla Ghaeilge, Foclóir Uí Dhuinnín san áireamh, agus nach bhféadfaí bheith ag maíomh gur focal Béarla ‘aistrithe go Gaeilge’ a bhí ann.  Ach gan amhras b’fhéidir gur aistríodh é sara tháinig An Duinníneach ar an bhfód.    Focal eile a thaitníonn liom ‘aidbhintiúr’ mar aistriúchán ar ‘adventure’.  An bhfuil sin mícheart freisin?

Bhíodh comórtas seachtainiúil i dTuarascáil an Irish Times fadó, nuair a bhíodh dealramh leis an gcolún sin agus leithéidí Deaglán de Bréadún agus Daire Mag Cuill ina mbun, agus an pointe a bhí leis an gcomórtas aistriúcháin glic agus saibhir a aimsiú le h-aghaidh téarmaí nua aimseartha.  Mura bhfuil dearúd orm, is ón gcomórtas sin a tháinig an leagan Ghaeilge de mobile phone – fón póca.

Deirtear liom go bhfuil coiste téarmaíochta ag obair go dícheallach chun leaganacha Ghaeilge ar theanga ár linne – ach ní bheidh sé riamh tapaidh a dhothain chun an téarmaíocht atá i mbéal an phobail a shárú.

Nuair a bhionn plé ar chúrsaí teanga mar seo bionn an baol ann go mbionn an plé dirithe ar cheisteanna gramadaí – mo ghramadach – agus gan tuiscint ar an scéal iomlán, conas is féidir cur le saibhreas na Gaeilge don ghlúin atá le teacht le cinntiú go mbeidh an teanga acu atá i dtiúin leis an saol ina bhfuil siad beo?

Is dócha nach mbeadh morán measa ag sean laochra na teanga ar ár nGaeilge agus is lú fós a meas ar Gaeilge na glúinte a thiocfaidh in ár ndiaidh.  B’fhéidir nach bhfuil leigheas ar sin – ach cad is feidir déanamh ag an bpointe seo agus san am atá romhainn le cinntiú nach breac theanga a bheidh sa Ghaeilge amach anseo?

Ar aghaidh leis an diospóireacht….

Moill le bheith ar ‘Gaelscéal’?

Na Ceithre Chúirteanna - an blár catha is déanaí le h-aghaidh strachailt na nuachtán Ghaeilge.

Táim díreach tar éis féachaint ar an dtuairisc a bhí ag Nuacht TG4 Dé hAoine faoin dúshlán dlithiúil atá á thabhairt ag Cló Ceart Teorannta, iar bhaill foirne sean ‘Foinse’, d’Fhoras na Gaeilge  mar gheall ar an bproiseas a h-úsáideadh chun buaiteoir an chomórtais le h-aghaidh nuachtán seachtainiúil Ghaeilge a roghnú.

Mar ar tuairiscíodh anseo, bhí éisteacht den chás Dé hAoine seo chaite sna Ceithre Chúirteanna.  De réir na tuairisce ag Nuacht TG4 is é údar gearáin muintir Cló Ceart Teo nár úsáídeadh na critéir chun an buaiteoir a roghnú mar is ceart.   Glacaim leis go bhfuil Foras na Gaeilge ag cosaint clú na h-institiúide teanga tras teorainne in éadan an liamhain sin ach ní raibh aon rud le rá ag urlabhraí an Fhorais ach ná raibh siad ag caint faoin chás agus é ‘sub judice’.

Ar shlí is cuma faoi cé acu an bhfuil údar gearáin ag Cló Ceart Teo. nó nach bhfuil ach má tugtar breith ar an 26ú Feabhra go bhfuil cás d’aon tsort ag Cló Ceart Teoranta, d’fhéadfadh sé cur as go mór don bhForas agus, go h-áirithe, don phlean atá ann go mbeidh Gaelscéal á fhoilsiú den chéad uair ar 26ú Márta seo chugainn.

Anois níl aon eolas agam nach bhfuil ag an dara duine ach is cinnte go bhfuil sé i gcónaí dainséarach dul chun cúirte agus gur fánach an gaisce é mura bhfuil pócaí lána agat nó cás mhaith.    Ach an rud amháin atá cinnte, más amhlaidh go meilleann muilte Dé go mall agus go mín, meileann muilte an dlí níos moille fós.

Agus más amhlaidh go n-éiríonn le lucht Cló Ceart Teorannta, cén toradh a fhéadfadh bheith ar an gcás ach go dtionscnófaí comórtas eile arís.   Bhí níos mó ná Cló Ceart Teo a mhothaigh, b’fhéidir, go raibh ceisteanna faoin bproiseas measúnaithe.  Conas, mar shampla, go bhféadfadh Foras na Gaeilge conradh a bhronnadh ar iarratas ná raibh aon nuachtán samplach curtha ar fáíl acu nó ná raibh aon eagarthóir in áít ag an iarratas?      Más amhlaidh go raibh nuachtán samplach ag Gaelscéal, ba dheas linn é a fheiceáíl CHUN GO DTUIGFIMÍS NÍOS FEARR CÉN FATH GUR AR GAELSCÉAL A BRONNADH AN CHONRADH SEACHAS AR CHLÓ CEART NÓ NUACHT 7 NÓ EILE.

Le bheith cothrom ar Gaelscéal, ní ar an nuachtán sin ar cheart a bheith ag díriú méar an amhrais sna h-imeachtaí seo ar fad.  Tá siad i lár na stoirme.   Is é an seasamh phoiblí atá ag Gaelscéal go mbeidh an nuachtán á fhoilsiú den chéad uair ar 26ú Márta.

Ar aon nós, tá an scéal seo ag eirí spéisiúil agus ní chuirfinn aon airgead ar an dtoradh, bealach amháin nó eile.   An rud eile a dhéarfainn, go bhféadfadh casadh nó trí eile a bheith fagtha ann go fóill.    An bhfuil aon tuairisceoir amuigh ansin tar éis céist a chur ar na h-iomaitheoirí eile amuigh ansin ar a ndearcadh i leith an chomórtais?

Deirdre de Búrca nó Deirdre de Burqa?

Is cosúil go bhfuil deacracht ag Bryan Dobson, laithreoir RTÉ News.    Bhuel mura bhfuil deacracht aige, is cinnte go bhfuil deacracht agamsa lena fhoghraíocht.

Agus é ag ceistiú John Gormley, Ceannaire an Chomhaontais Ghlais, ar an News anocht, faoi chinneadh Dheirdre de Búrca eirí as an Seanad agus seasamh siar ón bpáirti, is iomaí iarracht a rinne sé a h-ainm a fhoghrú.  Ach ní raibh ceann ar bith acu i gceart.

Chriochnaigh sé agus é ag tabhairt Deirdre de Burqa ar an iar Sheanadóir.

Creidimse nár cheart go mbeadh duine nach bhfuil in ann foghrú mar is ceart a dhéanamh ar ainm  an phríomh phearsa i scéal mór an lae ag léamh na nuachta, gan bacadh le bheith ag cur i láthair na scéala sin.   Ní bhaineann sé seo le Gaeilge an oiread is go mbaineann sé le gairmiúlacht an laithreora.   Ba cheart go raibh Dobson tar éis dul i gcomhairle le duine eigean chun an fhoghrú a fháil i gceart.   Agus ní raibh fada le dul aige nó nach bhfuil Sharon Ní Bheoláin ag suí lena ais sa stuideo.

Mura raibh Sharon ábalta cuidiú leis, ba cheart go mbeadh stiurthóir an chláir ábalta focal a chur ina chluas.   Nach é sin an feidhm atá leo, treoir a chur ar an laithreoir agus é/í ar an aer?

Agus RTÉ ag caint faoin dhí ghalarú atá le déanamh ar George Lee agus é ag filleadh ar an staisiún tar éis an seal a chaith sé sa pholataíocht, b’fhéidir go bhfuil proiseas eile le cur sa tsiúl acu sa stáisiún féin.  Slacht a chur ar fhoghraíocht agus comhréir is cruinneas na laithreoirí is na comhfhreagraithe is na laithreoirí éagsúla.     Tá caighdeáin laithreoireachta is foghraíóchta na ‘réaltaí’ móra le rá, íoctha go daor, ag imeacht chun donais.

An oíche dheireannach, oíche Dé Chéadaoin, bhíos ag éisteacht leis an Nuacht ag 9.50in agus mé ag filleadh ó chruinniú.   Bhí Ronán  O Domhnaill ag tuairisciú faoi chruinniú Phairtí Phairliminte Fhine Gael an oíche sin – ach cheap seisean go raibh sé ag caint faoin Bhínse Tosaigh agus thuairiscigh sé go raibh ‘triúr agus trí scór ar an mBínse Tosaigh’ ag Fine Gael i láthair ag an gcruinniú.  Ní h-aon íontas go raibh smailc ar George agus é ag imeacht ó Fhine Gael go raibh gach duine sa Phairtí Phairliminteach ar an mBínse Tosaigh, gach duine seachas é féin!

Ní sa Ghaeilge amháin a bhionn an míchúram seo á léiriú ag lucht RTÉ.  Is iomaí uair ar lá ar bith ar  mhaith leat a léiríonn laithreoir nó tuairisceoir éigean an míshlacht céanna – fagann siad focail ar lár ó abáirtí go minic, déanann siad ainmneacha daoine agus áíteanna a aithris agus gan a fhios acu i gceart conas na h-ainmneacha sin a fhoghrú.

Tá’s ag an saol gur olc an mhaise domsa, is dócha, bheith ag gearán faoi easpa cruinnis muintir RTÉ i gcúrsaí teanga is foghraíochta.  Nach bhfuil an oiread lochtanna ar mo chuid Ghaeilge féin a dhíchailíonn mé óna leithéid de bhreithiúnas a thabhairt?

Bheinn, agus go leor eile, ag súíl  le caighdeáin níos airde ó chomhlacht stáit ar nóa RTÉ, comhlacht atá sé d’acmhainn ag an gcomhlacht comhfhreagraithe agus eagarthóirí, gan Ghaeilge ionas nach bhféadfadh siad tuairiscí a sheoladh chugainn sa dhá theanga oifigiúil, a chur go Washington agus Beising?

An féidir leo duine nó aonad amháin taobh istigh de RTÉ a chur ag obair ar an gcúram seo?  Dá mbeadh Gaeilge ag George Lee bocht, bheadh go leor oibre aige sa chúram sin a choinneodh as trioblóid é seo go dtí an taobh eile den Olltoghchán!

Charlie criochnaithe i Washington

Seo Charlie Bird ....is dócha

Chaith mé leath shúil an oíche dheireannach ar Charlie Bird, comhfhreagraí RTÉ i Washington, agus é ag cur i láthair chláir faoin bliain a bhí caite i bpríomh chathair Mheirceá.  Thosnaigh sé agus ré Obama ag breacadh ann – ach is cosúil go bhfuil sé i gceist aige eirí as go luath nó de réir na dtuairiscí, tá sé thar a bheith uaigneach ann.

Is cuimhin liom nuair a thosnaíos ag obair le nuachtán an chéad lá, fiche bliain ó shin go díreach, cuireadh ag obair mé i Lios Tuathail i dtuaisceart Chiarraí agus, go deimhin féin, tuigim cuid den uaigneas atá ar Charlie.  Ag an am chéanna, ní rabhas chomh fada sin ó bhaile agus bhíos i gCúil Aodha geall leis gach deireadh seachtaine ar feadh i bhfad.

Nuair atá tú i mbaile nua, gan cara agat ann, agus dualgas ort saol an bhaile sin a chur i lathair i nuachtán seachtainiúil, bhuel, tá’s agat go bhfuil cúramaí ort agus tá obair le déanamh.  De ghnath má oibríonn tú go cruaigh reiteofar na fadhbanna.  Maolófar an t-uaigneas agus eireoidh an obair níos éasca.

Sin mar a tharla domsa.

Ag an am chéanna thuigeas go raibh mé ag snamh in aghaidh an easa i gCiarraí Thuaidh agus i Lios Tuathail nó dá fheabhas mo chuid iriseoireachta agus na scéalta uaim a bhí á fhoilsiú sa nuachtán, The Kingdom, ní raibh spás sa cheantar dár nuachtán nó bhí bhí paipéar eile ann romhainn, the Kerryman agus Kerry’s Eye, dhá nuachtán an iomaíoch go deo.   An rud a bhí ar bun agam, i ndáiríre, go raibh mé ag cur i láthair an saol i dtuaisceart Chiarraí do phobal leitheoireachta an nuachtáin a bhí suite, don chuid is mó, i gCill Airne agus i ndeisceart an chontae.   Ba bheag suim a bhí ag muintir Lios Tuathail féin agus an cheantair mhaguaird sa mhéid a bhí le scríobh agam – cé gur bhain mé stangadh astu ó am go cheile le scéalta speisiúla agus eisiacha, scéal a fuaireas in ainneoin na ndeacrachtaí agus na ndúshlán ó na nuachtáín eile fad bhunaithe sa cheantar.

Tá codarsnachtaí agus cosúlachtaí idir mo scéal agus cás Charlie Bird, creid nó ná creid.

Is léir gurb iad sinne, pobal na hÉireann, lucht féachana Charlie Bird nó is beag an suim atá ag pobal SAM nó Washington sa mhéid a thuairiscíonn sé.    Ar éigean go bhfeicimíd Charlie Bird ag cur agallamh ar an Uachtarán Obama riamh, mar shampla, cé go bhféadfadh sé tarlú taca toghcháin i 2013.

Ag am seo an ghatair, agus ciorruithe á dhéanamh ar an sceideal i ngach slí [ní chraolfar ach aifreann amháin sa mhí feasta ar RnaG, mar shampla], an bhfuil gá le comhfhreagraí buan i Washington ag RTÉ?  Nó sa tSín?  Nó i Londain?  Nó sa Bhruiséal?   Nach feidir na seirbhísí céanna a cheannach ar phraghas i bhfad níos lú tre conraí a thabhairt d’iriseoirí atá ag cur futha sna h-áíteanna sin theana féin?  Nó an é nach bhfuil i gceist leis na postanna seo ach cineál buaileam sciath ag RTÉ?

Rud eile a thugaim faoi ndeara, agus tuigim go dtagann sé seo salach ar an bpointe thuas, ach má tá RTÉ le comhfhreeagraí buan a fhostú sna h-áíteanna seo, nár cheart go mbeadh an comhfhreagraí sin a bheith ábalta tuairiscí a chur ar fáil don “News” AGUS don “Nuacht” ag an am chéanna?  Nár cheart go mbeadh an Ghaeilge ar a dtoil ag tuairisceoirí RTÉ?  Mura bhfuil, nach bocht an léargas a thugann sin ar an oideachas atá faighte acu tar éis 13 bhliain deag, ar a laghad, a chaitheamh i scoileanna agus meanscoileanna na tíre?

Tugaim faoi ndeara go bhfuil Tomás Ó Mainín ó TG4 ag tuairisciú do RTÉ anois i Haiti agus tá slacht ar a chuid tuairiscí ón oileán buailte sin gan amhras.   Nuair a luaitear ainmneacha ‘réaltaí’ éagsúla ó TG4 leis an bhfolúntas i Washington nuair a fhileann Charlie, cén fath nach gcuirfí tuairisceoir dhá theangach san áireamh?   [Agus nílimse sa tóir ar an bpost seo mé féin, dála an scéil!]

Ceapaim go bhfuil go leor bealaí againn chun ár gcuid nuacht a fháíl na laethannta seo gan a bheith ag brath ar ghuth lár Atlantaigh ó RTÉ chun a bheith ar an láthair i Washington agus i geeantaracha eile ó cheann ceann na bliana.   Creidim gur cur amú airgid é postanna eachtracha den chineal seo agus ní h-é gur duine mé nach bhfuil dearcadh leathan agam ar an domhan ach nach gá do dhuine ar bith an nuacht a scagadh ar mo shon.  Is féidir liom mo chinneadh féin a dhéanamh faoin nuacht atá suim agam ann, atá tabhacht lei, nó a mhalairt.

Ní eisceacht mise.  De bharr an idirlín agus Nuacht 24/7 ar an dteilifís,  is féidir le duine i gCúil Aodha bheith ar an eolas faoi chúrsaí reatha Washington an oiread leis an gnath dhuine i Washington, fiú an tuairisceoir Eireannach ann.

Taithníonn sé le leithéidí RTÉ bheith ábalta maíomh gur craoltóir é atá ábalta oifig a bheith ag an gcainéal i Washington.   Tá siad ábalta snámh sna h-uiscí céanna le na h-éisc móra – ach, mar a léirigh an clár an tseachtain seo chaite faoi shaol Bird, níl teacht acu ar dorchlaí na cumhachta.  Bheadh sé nios éasca domsa nó duitse cuairt a thabhairt ar an dTeach Bhán le víosa chuairteora, ná mar a bheadh sé do Charlie Bird nó a mhacasamhail.

Mar sin, má tá RTÉ le post Charlie Bird a líonadh, ba cheart go líonfadh an craoltóír náisiúnta an post sin le comhfhreagraí dhá theangach, Gaeilge agus Béarla.

Seachas sin, ná bac an post a líonadh in aon chorr.  Caith an t-airgead ar chúpla aifreann sa bhreis a chraoladh agus cúiteofar libh sa tsioraíocht é sin!

‘Sí an Ghaeltacht – ach ní mar is eol dúinn

Tuairisc spéisiúil ar Nuacht TG4 anocht faoi ‘leid laidir’ atá tugtha ag an Aire Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamonn O Cuív, go gcuirfidh sé na toghcháin le h-aghaidh Udarás na Gaeltachta, atá sé luaite leo go mbeidh siad á thionól i mí Dheireadh Fómhair 2010, ar athló.

De réir na tuairisce ag Ronán Mac an Iomaire, tá seo á phlé mar gheall ar an ‘athstructurú’ ó bhonn atá le déanamh ar eagar na Gaeilge mar chuid de Phlean 20 Bliain na Gaeilge.   De réir an meid eolais atá á sceitheadh faoi láthair, bheadh feidhm náisiúnta ag an tUdarás faoin phlean seo agus ní bheadh ach áiteanna ar an mbórd d’ionadaithe Ghaeltachta ó na mór Ghaeltachtaí – Ciarraí, Conamara, Tír Chonaill is dóichí, agus bheadh ionadaíocht náisiúnta ó phobal Ghaeilge na tíre.

Bheinn in amhras faoina leithéid de phlean cé go dtacaím go ginearálta leis an aidhm go mbeadh an tír – an t-oileán ar fad – ina Ghaeltacht agus mar sin go mbeadh ionadaíocht ó gach cearn den tír ar bhórd stiúrtha eagras dá leithéid.

Ach nach bhfuil ceann acu sin theana féin – mar atá Foras na Gaeilge.  Bíodh is go gcreidimíd nach bhfeidhmíonn an Fhoras go h-eifeachtach, tá an struchtúr ann.   Ní bheinn ar shon go mbeadh cead ag an Aire furmhór na mbaill a ainmniú ar an mbord nó an fhianaise go dtí seo go ndeineann Aire an lae riar ar a phairtí pholatúil féin agus na ‘suimeanna leasmhara’ san órd sin agus gur beag an spás atá ann d’ionadaithe fónta le samhalaíocht agus cnamhdroma.

Nior mhiste liom, dá mbeadh na h-acmhainní ann chuige, go mbeadh toghcháin uile Eireannda chun ionadaithe a thoghadh ar an mbórd seo – ach arís, fagann sin gur féidir go mbeadh cuma phairtí pholatúil ar an mbórd agus ní eireodh linn tada a dhéanamh.

Tá sé ráite agam go minic go bhfuil gá le h-ath-shamhlú a dhéanamh ar an nGaeltacht – agus is cinnte gur athshamhlú a bheadh i gceist anseo.   Ní féidir leanúint níos mó leis an gcur chuige cine dheighilteach – Gaeltacht V Galltacht – atá ina bhunchloch ar an straitéis – nó easpa straitéise – atá á leanúint ó bhunú an Stáit.

Tá a dhothain ráite agam faoi amáil an phlean seo – go bhfuil sé bliain níos déanaí ná an sceideal a fhograíodh nuair a seoladh Straitéis an Rialtais i leith na Gaeilge i mbéal na Nollag i 2006.  Ach is í an amáil a bhaineann leis an bplean seo a bheith ag teacht chun tosaigh trath go bhfuil an eigeandáil is contúirtí i saol an stáit ina phúca ag an mbórd is measa ar fad.

Cibé cén plean a fhoilseofar agus a aontófar ina dhiaidh sin, cad iad na h-acmhainní a bheidh ann chun an plean a chur i bhfeidhm trath go bhfuil an Chiste Idirnáisiúnta Airgeadais ar lic a’ dorais againn?

Mura bhfuil freagra inchreidte agus seasmhach ar an gceist sin, is caint san aer ar fad é bheith ag caint faoi uaillmhian an Phlean 20 Bliain seo.   Uaillmhian gan seasamh.

 

Anois nó riamh….

Tá ceisteanna fós ann i dtaobh Foinse – an bhfuil sé beo nó marbh? – ach tá sé in am dúinn féachaint ar staid na h-iriseoireachta Ghaeilge faoi láthair i bhfianaise na sceannairte atá déanta le tamall anuas ar an earnáil seo.

Ní h-é an iriseoireacht chló amháin atá curtha ó mhaith ag maorláthaigh ach is cinnte go bhfuil ár n-áird ar bhás ró luath na nuachtán, Lá Nua agus Foinse, le roinnt míonna anuas.

Ach, de bharr na gciorruithe, tá dhá chlár chursaí reatha a bhí á chraoladh ar RTÉ RnaG, Faoi Chaibidil agus Seó Beo an tSathairn, cláracha ná raibh ró spreagúil nó géar chúiseach dar liom, ach bhí siad ar an sceideal agus ni fhillfidh siad san Fhómhar. Fágann sin nach mbeidh ach Adhmhaidin agus Nuacht a hAon ina mbeidh aon sórt plé á dhéanamh ar chúrsaí reatha. Agus ansan ní bheidh ann ach an bheagán agus plé cúrsaí reatha ag troid le scéalta pharóistiúla ó na Gaeltachtaí móra.

Bain ón bpictiúr chomh maith an easpa mór chláracha chúrsaí reatha i nGaeilge ar an dteilifís. Níl ann ach Seacht Lá ar TG4 – sin clár uair sa tseachtain a mhaireann níos lú ná leath uair a chloig. Craoltar ‘Scannal’ ar RTÉ – ach is clár é sin a bhaineann le cúrsaí stairiúla seachas cúrsai reatha.

Níl an scéal morán nios fearr ar an idirlíon. Iris mhíosúil é Beo.ie agus cé go mbionn roinnt ailt ann ar chúrsaí reatha – cuid acu a bhionn le moladh – tá an iris srianta ag an bhfoilsiú míosúil. Níl an réimse ábhair ann a chinnteodh go mbeadh léitheoireacht aige taobh amuigh de chiorcal na bhfoghlaimeoirí, sciar tabhachtach den mhargadh ach sciar teoranta.

Is cosúil go gcaithfimíd, chomh fada is a bhaineann sé le na h-udaráis, na h-údaráis céanna a deir gur mhian leo go mbeadh Éire ina thír dhá theangach faoi 2028, go gcaithfimíd, an dream atá Gaeilge againn agus a thaitníonn cúrsaí reatha leo, glacadh leis go gcaithfimid cúl éisteacht le cúrsaí reatha i mBéarla gan aon pháirt a ghlacadh sa phlé.

Ar an bport céanna, trí bhliain deag tar éis bhunú TG4/TnaG, níl cead ag pobal na Gaeilge féachaint ar chluichí ceannais na hÉireann beo beathach le trachtaireacht Ghaeilge. Is cosúil go mbeidh orainn brath go ceann tamall eile ar an bhfuaim ar an dteilífís a ísliú agus éisteacht leis an dtrachtaireacht ar RTÉ Raidió na Gaeltachta nó, más trachtaireacht dhá theangach atá uainn, eisteacht le Mícheál Ó Muircheartaigh ar Raidió 1.

Tá obair mhaith á dhéanamh ag leithéidí An Druma Mór/Nuacht 24, nós* agus Feasta is Saol le freastal ar sciar áirithe den mhargadh – ach níl na h-acmhainní acu an beart a dhéanamh mar is ceart. Maidir le Comhar, tá deis ann rud éigean fónta a dhéanamh ach ní féidir leis an iris aon dul chun cinn a dhéanamh agus é faoi stiúr eagarthóir nach gcreideann sa nua theicneolaíocht agus nach dtuigeann cad atá ag titim amach i saol na Gaeilge is na tíre.

Thug mise faoi ndeara port áirithe i gcuid de na ráitis a deineadh i dtaobh Foinse agus an nuachtán ag saothrú an bháis. Bhí go leor achainí agus éilimh á dhéanamh go dtiocfadh an Rialtas i gcabhair ar Foinse ionas nach gcaillfí an nuachtán – ach is é sin díreach an fhadhb.

Má táimíd le h-iriseoireacht Ghaeilge a thabhairt slán don chéad glúin eile, ní feidir linn bheith ag brath ar na h-údaráis. Ciall ceannaigh, tá sé nios fearr ná an dhá chiall a mhúintear. Agus tá ciall ceannaithe go daor ag pobal na Gaeilge le tamall anuas. Beidh orainn greim a bhreith ar ár gcinniúint féin.

Déanfadsa mó dhícheall anseo plé a dhéanamh ar chúrsaí reatha agus nuacht an lae ach táímse ag obair faoi chúing – tá post agam i réimse eile agus ní féidir liom mo chuid ama a chaitheamh anseo faoi mar ba mhaith liom.

Táim sásta tairiscint a rinne mé roimhe seo a dhéanamh in athuair. Má tá Gaeil ann ar mhaith leo iriseoireacht Ghaeilge sláintiúil, beidh orthu íoc as. Tá ciste ag teastáil, ciste shuntasach thart ar €1m a bheidh ag teastáil. Táimse sásta €1,000 a infhéistiú ina leitheid de chiste – agus ní beag liom an tsuim sin – chomh fada is go bhfuil 999 Gael eile ag teastáil. Nuair a rinne mé an tairiscint seo roimhe, fuair mé ceathrar nó cúigear a bhí sásta a lámha a chur ina bpócaí.

Anois, tá an práinn níos géire. Tá gá leis an t-airgead chun bonn láidir a chur faoi sheirbhís nuachta is fóram plé rannpháirteach is eolgaiseach, acmhainn a bheadh neamhspleach ar fad ón stát agus saor, mar sin, óna marbh fhaisc.

Anois nó riamh.

Táim á scríobh seo agus mé ag faire ar an eagrán dheireannach de Questions and Answers á chraoladh. Breis is fiche bliain a bhí an clár sin á chraoladh agus cé gur fada an lá a bhí sé ar bharr a léime, bhí sé tabhachtach mar fhóram do phobal na tíre.

Tá sé deich nó cúig bhliain deag ó bhí an chlár cúrsaí reatha deireannach Ghaeilge ar aon chainéal teilifíse nó raidió – nach cuimhin linn ‘Cúrsaí’.

D’imigh sin agus tháinig seo. Cad atáimíd chun déanamh chun an bearna a líonadh…..?

The perils of publishing an Irish language newspaper

Ní minic a scríobhaim i mBéarla ar iGaeilge – ach tá suim á léiriú san alt seo ag go leor agus toisc go gcreidim gur cheart fírinne an scéil seo a scaipeadh agus go bhfuil baol bunúsach ann don Ghaeilge, ní h-amháin don iriseoireacht chlóite Ghaeilge, táim á dhéanamh san anois. Tá súil agam go mbeidh sé ar fáíl ar ball ar Slugger O’Toole.

The news of the predicament, of Foinse the Irish language weekly newspaper, reached me on Tuesday evening and is reported in today’s papers and while it was shocking it was hardly surprising. In fact it was familiar. After all, I had been here before during my time as editor of the now sadly departed Lá Nua, the Irish language daily newspaper. We, too, were dependent on Foras na Gaeilge to provide a bulk of our funding as we published a daily newspaper five days a week from 2003 to the end of 2008. When we pointed out to Foras na Gaeilge that our newspaper was losing money and in danger of folding, they told us to make do with what we had and sat back on their hands as the newspaper limped towards eventual extinction. They pooh poohed our proposal to publish on the internet as a daily PDF with a weekly printed omnibus edition and said it wasn’t allowed for in the contract. And that was that.

The situation with Foinse is slightly different. The weekly newspaper located in An Cheathrú Rua received grant aid which was substantially more than that received by Lá Nua (Foinse received €320,000 per year – Lá Nua’s grant was in the region of €240,000) but also generated a large chunk of change in advertising revenue, the vast majority of it from the public service and government departments and agencies in the south. In fact, according to figures filed by the newspaper, Foinse generated a profit of €192,000 in 2006 and €99,000 in 2007. Figures for 2008 aren’t yet available but their projections for 2009 are a loss of staggering proportions in their own terms, approximately €300,000. This profit to loss situation came about as the economic crisis hit the public service last year and public servants scrambled hither and thither to cut unnecessary spending. A yet to be closed loophole in the Official Languages Act 2003 means that public sector advertising isn’t required to be bilingual in the south and this loophole was seized upon by those in charge of the public purse, with disastrous consequences for Foinse. Public sector advertising was never a significant factor in the funding of Lá Nua as it received so little because of its location north of the border (and the partitionist mentality of the public sector in the south) that this cutback had little or no effect.

So why should we care about the departure of a lossmaking newspaper? Well there are a number of reasons. Foinse, Lá Nua and other Irish language organisations, other projects in, for instance, the arts and community work, all form part of the social fabric of Irish society. The first resort of the bureaucrats appears to be to shred this social fabric rather than, for instance, apply the cutting knife closer to home with significant cutbacks on their own benefits. This warped sense of priorities is exemplified in the behaviour of Foras na Gaeilge, the main funding body for the Irish language on this island. While overseeing a situation in which one Irish language newspaper, which was established in 1984, was lost and the other is in danger of going the same way, the Foras has been busily augmenting its staff and increasing the bureaucratic burden. Sometime back in the early years of the millennium, when times were better and public money flowed more freely, the Foras applied for additional staff from the North South Ministerial Council and were told they could increase their complement of staff from 39 to 65. At the end of 2008, the Foras had 49 staff on its books. In February 2009, it advertised for five additional staff. The combined salaries for this new intake was about €200,000, approximately the same amount of money saved by the closure of Lá Nua at the end of December. Theoretically at least, because the Foras was operating in February on the basis of the same budget as it had in 2008 for 2009 as it had not been cut in the emergency budget announced in October last year. (The cut did come in the April Emergency Budget) But rather than making the savings available to Foinse to augment that newspaper’s services, the money was spent on recruiting adminstrators, a receptionist for the Foras’ cavernously empty offices at Westgate House on the corner of Castle Street and Queen Street in central Belfast, and a translator.

I hold no brief for Foinse but my concern here is the state of Irish language print journalism and, by extension, Irish language literature as the two are linked. People who read Irish language newspapers are more likely to read Irish language books. And who’s responsible for the funding of Irish language books – you’ve guessed it – Foras na Gaeilge. A few thousand people per day read Lá Nua, more again on the internet. Foinse is claiming sales of between 4,000 and and 6,000 copies weekly. And they distribute the newspaper in PDF format (a practice pioneered by Lá Nua in Ireland) on the internet on a subscription basis. A publisher told me that the average sale of an Irish language book is under 200 copies! All this isn’t surprising – neither Lá Nua, Foinse nor Irish language books had access to a reasonable marketing budget. They eked out an existence and depended on their loyal readers to spread the good word. Their priority was production and publication and they paid the price in the case of Lá/Lá Nua – and look like they will pay the price in the case of Foinse.

Still you may ask – why should I care about the loss of another loss making Irish language newspaper? After all they didn’t do marketing, so they died the death. Indeed. You should care. Instead of spending public money on the provision of literature and journalism in Irish which people were actually reading, vast amounts of public money is actually being spent on translating public documents from English to Irish which nobody will read in either language – or more accurately significantly fewer people will read in either language. Recently, for instance, in a display of Kafkaesque extravagance in a time of tightening belts, the Minister for Community, Rural and Gaeltacht Affairs, Éamon Ó Cuív announced that he was establishing a second translation unit within his own department. This would be headed by a Director of Translations on a salary of up to €130,000 per year. The task to be undertaken by this person would be to organise the translation of almost 50,000 pages of statutory instruments from English to Irish and, also, as an after thought, to revise the Official Standard of Irish. The cost of this project has been estimated, conservatively, at between €3m and €5m and could be a lot more than that.

Apparently the Government has allowed this to go ahead because it follows on a Supreme Court judgement. Whatever about the wisdom of such a judgement at the best of times, the timing of it and the consequences seem particularly perverse in the light of the most recent developments.

If Foinse is to publish its last edition this weekend, that will be sad indeed, not least for the ten people working at the newspaper but for its readers and for the Irish language community throughout the world. It will be all the more infuriating as it comes hot in the heels of the loss of Lá Nua – to borrow a phrase, to lose one Irish language newspaper could be considered to be unfortunate, to lose two (in the space of six months) is careless indeed of the all island body charged with the promotion of Irish.

There appears to be some political support for Foinse. Senator Joe O’Toole was heard on Nuacht TG4 last night calling for urgent action while Senator Piaras Ó Dochartaigh of Sinn Féin raised a rumpus in the Seanad yesterday which led to his ejection from the chamber. In light of my own experiences with Sinn Féin and its on-off commitment to the Irish language, I might remind the Senator from Gaoth Dobhair, who recently admitted on Raidio na Gaeltachta that Cumann meetings of his party are run through English in the Gaeltacht, that he could lift the phone to his four party colleagues who sit on the board of Foras na Gaeilge and who, theoretically, have some interest in the matter to get their fingers out and do something practical. But then again I’m not sure that Sinn Féin is interested in doing any more than rattling their broken commitments in their empty of meaning manifestos.

WIll this be sufficient to sway Foras na Gaeilge. It seems unlikely at this stage. As Foinse’s proprietor, Pádraig Ó Céidigh, is projecting losses of €300,000 to the end of the year and Foinse is only being offered an additional €35,000 per year, that sum being conditional on a signficant upgrading of their interent service and the production of more pages etc, the gap seems to wide to be bridged by the Foras unless they are hit be a Road to Damascus conversion and suddenly see the light.

What will the Minister do? After all he is currently nursing a soon to be published plan to revitalise the Irish language in Ireland and to produce, within 20 years, at least 250,000 daily speakers of Irish, the critical mass which will save the language for future generations. How does the demise of Irish language print journalism and literature, on his watch, sit with that plan, whenever it is to be published? There is also the more politically pressing matter – Foinse is located in his own Galway West constituency and in the recent local elections, the Fianna Fáil representation from the electoral area from which he derives most support was halved from four to two councillors. I will leave it with the readers to decide how he will resolve this conundrum. I might add, however, that he does have at his disposal a fund, Ciste na Gaeilge, amounting to €6m. This was hit by controversy last year when it emerged that Comhalas Ceoltóirí Éireann, a great organisation for the promotion of Irish traditional music but not renowned particularly for its efforts to promote An Ghaeilge, was awarded €3m from Ciste na Gaeilge. This award was despite the fact that Comhaltas had only applied for €50,000 and the fact that Comhaltas is headed by Fianna Fáil senator, Labhas Ó Murchú, had nothing to do with the generosity of the award, the Minister was at pains to stress when it came to light. (The matter has since been resolved as the money was transferred from Ciste na Gaeilge to the Department of Arts, Sport and Tourism and onwards to Comhaltas ).

There are also ‘noises off’ about the future of Foras na Gaeilge, a body which is becoming an ever more significant presence on the radar of English language newspapers, especially those it hasn’t bought off with marketing wheezes which generally net those newspapers considerable windfalls. Last year, a teach yourself Irish cd distributed with the Irish Indepenedent netted the cash strapped Gaeilgeoir, Tony O’Reilly, €65,000! Foras na Gaeilge hasn’t published annual accounts or reports for the years 2005-2008 yet. It was in February this year that it published the its annual report and accounts for 2004. It isn’t bound by the Freedom of Information legislation, north or south, being a cross border body and in all my years of experience with the Foras, it has never been proactive in proffering information. Last year it engaged a highly prestigious PR firm to draft a communications strategy – but the press release section of its very expensive website (approximately €70,000 per year according to 2004 figures) contained only fourteen press releases from the Foras.

It should survive the calculations of Bord Snip being a crossborder body set up following the Good Friday Agreement. But will it survive in its current all Ireland format as Minister Ó Cuív is reportedly considering a reconfiguration of the promotion of Irish and this includes the revamping of Údarás na Gaeltachta to take over the role for the promotion of Irish in towns outside the Gaeltacht throughout Ireland. The talk has been of Údarás na Gaeilge and whether that would change the dynamic, given that Údarás for all its faults has an elected board and is partly accountable to the electorate as well as having a go-ahead and very progressive Chief Executive, Pádraig Ó hAoláín at the helm.

As can be seen from what appears above, this is a tangled web indeed. But where does it leave Foinse? Out of the ashes of Lá Nua arose An Druma Mór/Nuacht 24, a web based publication of high quality. It survives on the goodwill and hardwork of its pioneering editor, Eoghan Ó Néill. and his team of volunteers. I have a subscription to the newspaper and I got my first print edition, 12 A3 photocopies pages in full colour stapled together, in the post last week. Nuacht 24 gets not one red cent from Foras na Gaeilge and it would be heartening to think that Foras might provide the newspaper with some funding if Foinse were to go under, however tainted that money might be, life does go on, but it’s unlikely in the extreme. More likely Foras will readvertise in the vainglorious expectation that there is a queue of groups out there with money to burn by producing an Irish language newspaper. If they do find one sucker prospective partner, Foras will find out, the hard way, that it is a great deal more expensive to start up a new newspaper than it is to maintain one already in existence.

While the emphasis has been on promoting Irish on a community basis in places like Belfast and Derry, the emphasis of some – not all – Irish language organisations in the south has been on the legal status of Irish, an emphasis which has led to the current situation in which investment in translation is being prioritised over investment in front line projects. That this occurs at a time of economic crisis, when bureaucrats and politicians are throwing all forms of social capital (public transport, public service broadcasting, health services) overboard as they fill the lifeboats on the SS Hibernia and leave the rest of us with barely a lifeboat to survive in the chilly depthys, represents a perfect storm for the Irish language and its community. It will survive but no thanks to Foras na Gaeilge and the Irish Government. All gratitude will go to the likes of Eoghan Ó Néill and Tomaí Ó Conghaile of nós*, another high quality Irish language magazine which is getting no grant aid, b and others who are heroically manning the helm despite everything that’s being thrown at them.

If there’s ever to be an effort on a par with Lá Nua or Foinse again, and this is not to dismiss the work of An Druma Mór etc, there needs to be an independent fund created by Gaeilgeoirí and all those who appreciate diversity in the media. I made such a proposal before and got a few takers – I wonder if there are any more takers today.

Feall an Fhorais ar Foinse

To lose one parent, Mr. Worthing, may be regarded as a misfortune ; to lose both looks like carelessness
Lady Bracknell, The Importance of Being Ernest, Oscar Wilde

Mar atá tuartha agam anseo roimhe, tá sé fógartha go poiblí inniu go bhfuil an nuachtán seachtainiúil Ghaeilge Foinse i mbaol a dhúnta. Tá sé ráite ag úinéir an nuachtáin, Pádraig Ó Céidigh, go bhfoilseofar an eagrán dheireannach laistigh de sheachtain nó choicís mura dtagann athrú bunúsach ar an gconradh atá á thairiscint ag an gcomhlacht teanga tras teorainn, Foras na Gaeilge, d’fhoilsitheoirí an nuachtáin, Moinéar Teo.

De réir na tuairisce anocht ar Nuacht TG4 agus le linn an lae ar RTÉ Raidió na Gaeltachta, amarach(Déardaoin) beidh cruinniú idir feidhmeannaigh an Fhorais agus Ó Céidigh chun an chonradh atá ar an mbórd a phlé.

De réir scéala san Irish Times ar maidin, cé go raibh €400,000 luaite leis an gconradh ag an bhForas [níl sé luaite go raibh isteach is amach le €580-600,000 á ioc le Foinse/Lá Nua nuair a bhí an dhá nuachtán ann], ní raibh ach €355,000 ar thairiscint sa chonradh seo.

De réir an scéala, go mbeadh €200,000 caiillte ag an nuachtán faoi Lúnasa, de bharr an titim tubaisteach [75%] ar fhograíocht Stáit sa nuachtán.

Locht amháin ar scéal Phoil Uí Mhuirí, i nGaeilge agus i mBéarla, go bhfuil sé ag maíomh ann gurb é Foinse an t-aon nuachtán Ghaeilge atá fagtha sa tír.

THE ONLY Irish-language newspaper in existence, Foinse , says it may cease publication after this weekend.

Níl sin fíor. Tá Nuacht 24 ann agus tá sin á thairgeadh i mBéal Feirste, baile dúchais Phól féin. Nach aisteach nach bhfuil eagarthóir Ghaeilge an Irish Times ar an eolas faoin nuachtán sin, atá á fhoilsiú gan deontais agus atá chomh maith ar a laghad, dar liom, le Foinse i go leor bealaí?

Sa chéad dul síos ní mór Foras na Gaeilge a lochtú as an gcur chuige mí amharach is malltriallach atá acu ar an gceist seo. Níor fhogair siad go raibh siad ag tairiscint conradh le h-aghaidh conradh seachtainiúil Ghaeilge go dtí an taca seo anuraidh agus a fhios go maith acu go mbeadh conradh Foinse ag teacht chun deiridh ag deireadh mhí Meán Fhómhair. Ní raibh a dhothain ama ann ná baol air chun comórtas ceart a reachtáil, buaiteoir a aimsiú agus conradh nua a shocrú idir an dhá pháirtí. De bharr na moilleadóireachta sin, bhí ar Foinse maireachtaint ar shíneadh an sean-chonartha idir sin agus seo, trath go raibh ísliú tubaisteach (tuairim is 75%) ag teacht ar fhograíocht stáit, ábhar ar a bhfillfimíd ar ball.

An oiread gur suarach an mhaise é tabhairt ar nuachtán páirt a ghlacadh i gcomórtas poiblí mar seo chun conradh a bhuachaint le bheith beo, b’shin mar a tharlaíodh le Lá/Lá Nua, sé sin go gcaitheann an foireann brath ar thorthaí comórtais (crannchuir?) ar son a slí beatha féin, ba shuarach an mhaise é tabhairt ar fhoireann Foinse bheith ag brath ar Fhoras na Gaeilge agus dea thoradh ar ‘chomórtas’ nach mbeadh riamh ach iarrthóir fhirinneach amháin san iomaíocht do ar son a slí beatha. An gceadófaí a leithéid in aon earnáil eile i saol na Gaeilge?

Ar aon nós, is cuimhin liom go maith, nuair a bhí Lá Nua i mbaol ar uairibh, agus ba ró mhinic a bhí sé i mbaol de bharr teip an Fhorais conradh mar is cearta chur ar fáil dúinn, bheith ag scríobh agus mé ag cosaint an nuachtáin, go raibh mé ionann is cinnte nach ar leas Foinse a bheadh sé dá ndúnfaí Lá Nua. Dar liom ní bheadh pingin breise le fáil ag Foinse dá mbainfí an deontas de Lá Nua. Bhí finscéal ann an uair úd ag trachtairí áirithe agus iad ag comhairliú don bhForas deontas – agus ní maith liom an focal sin nó d’oibrigh foireann Lá go dicheallach ar son an deontais sin a thuilleamh – Lá a thabhairt do Foinse ionas go mbeadh nuachtán ceart amháin ann.

Tháinig an tuar ar an dtairngreacht sin i mí na Samhna seo chaite nuair a tugadh le fios go mbeadh isteach is amach le €400k sa bhliain ar fáil chun do nuachtán seachtainiúil chun eagran seachtainiúil a fhoilsiú in éineacht le leagan idirlín den nuachtán (nó, ag brath ar cén duine ar thug tú éisteacht do, nuacht sheirbhís idirlín). Cuir san áireamh go raibh deontas isteach is amach le €320,000 ar fáil roimhe sin do Foinse gan aon chaint ar an idirlíon agus go mbíodh deontas de thart ar €250,000 ar fáil do Lá Nua in aghaidh na bliana agus tuigfidh sibh an feall ar deineadh ar Foinse.

Bhí Lá Nua imithe – ach ní raibh sé i gceist ag an bhForas ach sciar den deontas a bhíodh ag Lá Nua ag threorú go Foinse. Cad a bhí sé i gceist acu déanamh leis an chuid eile den airgead sin, an choigilteas sin, cad eile ach cur lena bhfoireann féin, cur le maorláthas mire an Fhorais.

Anois tá an crú ar an dtairne agus tá sé ráite go neamhbhalbh ag Pádraig Ó Céidigh go bhfuil sé ag cur stop le foilsiú an nuachtáin i gceann coicíse mura mbionn conradh ceart ar tairiscint don nuachtán. Sin a bhí le baint agam as an chaint a bhí uaidh agus é faoi agallamh ar Nuacht TG4 anocht.

Cé acu a gheillfidh ar dtúis? Ó Céidigh nó an Fhoras? Tá an Seanadóir Joe O’Toole ag seasamh le Foinse agus tá sé ag togáil na ceiste sa Seanad. Tá tacaíocht pholatúil ag teastáil go cinnte ag an bpointe seo nó ní thiocfaidh Foinse slán gan é.

Ní mé an cara is mó ag Foinse. Ní doigh liom gur thug siad aon tacaíocht do Lá Nua nuair a bhí an nuachtán sin i mbaol – tuairisciú leataobhach claonta a bhí acu.

Mar sin féin creidim go bhfuil gá le Foinse agus gur olc an mhaise domsa é m’eispearas le Foinse teacht idir mé agus tacaíocht a thabhairt don phrionsabal go bhfuil gá le nuachtán sheachtainiúil Ghaeilge agus nílim ag maíomh go bhfuil aon nuachtán eile ann chun an ról sin a líonadh ach Foinse. Nil Foinse gan locht mar atá pléite agam anseo go mion is go minic. Ach ní h-í sin an cheist an uair seo.

Ní thuigeann Foras na Gaeilge faic na fríde faoi nuachtáin nó faoi fhoilseacháin Ghaeilge i gcoitinne, aineolas agus míchumas atá léirithe acu go mion is go minic i dtaca le Lá/Lá Nua agus, níos déanaí, maidir le Comhar.

Gan amhras ní an Foras amháin atá le lochtú sa chás seo. Tá locht freisin le cur ar an Aire Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Éamon Ó Cuív as a thacaíocht phatuar don fhoilsitheoireacht Ghaeilge. Seo an Aire, tugaigí chun cuimhne, a chuir Bord na Leabhar Gaeilge faoi choimirce an Fhorais, buille chomh fealltach don litríocht Ghaeilge is a buaileadh riamh.

An raiteas a luadh lena roinn trathnóna, léirigh sé an fadhb go díreach. Tá, mar a luas thuas, laghdú mór, timpeall 75%, ar fhograíocht stait i Foinse. De réir na tuairisce ar Nuacht TG4, thug eagraíochtaí stait faoi ndeara ná raibh aon dualgas orthu fograíocht a dhéanamh i nGaeilge ar chorr ar bith mar ná raibh an mhír sin d’Acht na dTeangacha Oifigiúla curtha i bhfeidhm go fóill ag an Aire Ó Cuív.

De réir na tuairisce freisin, b’é an freagra a thug an Aire ar fhiosruithe Nuacht TG4 ar an gceist seo go raibh an cheist seo faoi fhograíocht i nGaeilge sna meáin á phlé ag coiste Oireachtais. An rud a dhéarfainn faoi sin, nár mhaith liom bheith ag brath ar an Aire teacht in othar charr dá mbeinn ag luí ar an dtalamh tar éis timpiste.

Cén fath an mhoill maidir le cur i bhfeidhm an mhir seo den reachtaíocht – táimíd ag caint ar mhoill sé bliana ón uair gur reachtaíodh é agus moill dhá bhliain ón uair gur tháinig gach foráil eile den reachtaíocht i bhfeidhm i 2007?

Is gráin liom an bealach ar cuireadh na milliún Euro amú ar fhograíocht Ghaeilge sna meáin Bhéarla i gcaitheamh na mblianta. Cuir amú airgid a bhí ann nó bhíodh na meáin céanna ag caitheamh anuas ar an nGaeilge gach eans a bhí acu – an trath ba mhó a bhí an Irish Times/Irish Examiner/Irish Indo ag saothrú ioncaim ó fhograí dhá theangacha, b’é an trath céanna go raibh siad ag baint usáide as leath fhiricí agus colúin claonta chun an Ghaeilge a íonsaí.

An moladh a bhí agam i gcónaí, agus shíl gur moladh réasúnta a bhí ann, go mbeadh fograíocht i nGaeilge don chuid is mó nó ar fad sna nuachtáin is na h-irisí Ghaeilge agus go mbeadh na leaganacha Bhéarla sna nuachtáín Bhéarla. Dá mbeadh sin i gceist le gach fógra phoiblí, ar eigean go mbeadh gá le deontais ar chorr ar bith do Foinse nó do Lá Nua.

Tá tuairimíocht ann – agus b’fhéidir go gcloisfear amarach é nuair a bheidh duine éigean ón bhForas ar Adhmhaidin ag cosaint an easpa chinnidh seo uatha atá ag fágaint Foinse sa bhearna baoil – go bhfuil scuaine de ghrúpaí amuigh ansan ar mhaith leo bheith ag foilsiú nuachtán i nGaeilge agus go bhfuil brabhús mór ag baint leis. Ná creid é. Tá tionscal na nuachtán ar fuaid an domhain i mbaol ón gcliseadh san eacnamaíocht domhanda agus an easpa fograíochta a leanann.

Tugadh le fios ar thuairisc na h-oíche anocht go raibh brabhús á shaothrú ag Foinse go 2007 – €99,000 sa bhliain sin, €192,000 an bhliain roimhe. Ba mhinic com gearán ná raibh an brabhús seo á athinfheistiú sa nuachtán – ní raibh dearadh nua á dhéanamh ar an nuachtán, ní raibh iriseoirí nua á earcú. Ní go dtí anuraidh a raibh suíomh idirlín le dealramh eigean leis – ach ní raibh fiú an leath bhulóg ann. Ceist le h-aghaidh lá eile é cár chriochnaigh an brabhús seo.

Má theastaíonn ó dhaoine tacú le Foinse, dein an rud ceart an deireadh seachtaine seo, ceannaigh an nuachtán, má tá sé ar fáíl. Léirigh do thacaíocht sa slí is praicticiúla.

Gach seans go dtiocfaidh an Aire i gcabhair, ag an noiméad dheireannach, ar Foinse nó tá sé de bhuntáiste ag an nuachtán go bhfuil sé suite ina Dhailcheantar agus nior mhaith leis, táim cinnte, votaí deichniúr foirne agus iad san atá ag brath orthu, a chailliúint.

Ach ná fag faoin Aire é. Ní féidir brath air. Ní féidir brath ar Fhoras na Gaeilge. Tá an Ghaeilge inár lámha féin.

Aguisín: Is cosúil go raibh raic sa Seanad inné nuair a pléadh priacal Foinse. Caitheadh an Seanadóir Piaras Ó Dochartaigh amach an an Seanad de bharr an ghleo a rinne sé. Ní miste calann – ach nach mbeadh sé níos éasca ar an Seanadóir ó Ghaeltacht Thír Chonaill glaoch ar a chomhleacaithe phairtí, an ceathrar acu ar bhórd an Fhorais ach go h-áirithe, agus iarraí orthu teacht i gcabhair ar an nuachtán. B’fheidir go dtaitníonn sé leis bheith ag déanamh gleo faoin nGaeilge, gan rudaí praicticiúla a dhéanamh ar son na teanga [cosúil le cruinnithe cumainn a reachtáil i nGaeilge i gceantar Ghaoth Dobhair!]