Cartlanna Clibe: Eirí Amach 1916

Forógra 1916 i nGaeilge

forogra
Agus mé ag cuardach i measc mo chaipéisí le linn bogadh oifige, tháinig mé ar an chuimhneachán seo ar mo laethannta le Lá Nua agus, ar mhaithe na sioraíochta agus na glúinte go léir a chuaigh romham, roinnim libh anseo é.

Níl a fhios agam go díreach an fath nár léadh leagan Ghaeilge d’Fhorogra 1916 i nGaeilge – cé go bhfuil a fhios agam gur thug sé eiseamlár atá ‘comharbaí’ na glúine sin ag déanamh aithrise air ó shin – ach nuair a bhí 90 bliain ón Eirí Amach á chomóradh trí bliana ó shin, chinn mé agus foireann Lá gur íontach an deis a bhí ann an leagan Ghaeilge a fhoilsiú mar chuimhneachán.

Táim buíoch do Chaomhán Ó Scolaí as an dearadh fhirinneach údarásach a rinne sé ar dtéacs agus do Philip Cummings as profléamh a dhéanamh ar an dtéacs a d’aimsigh sé. Bheadh sé go deas a cheapadh gurb é seo an leagan bunaidh den Fhorógra agus gur aistriúchán Bhéarla a léadh taobh amuigh d’Ard Oifig an Phoist maidin Luan Cásca i 1916.

Ar aon nós tá an leagan PDF le h-íoslódáil thíos anseo. Ba cheart go mbeadh sibh ábalta é sin a chur ar bhata chuimhne agus é a thabhairt go duine éigean chun é a chlóbhuaileadh go gairmiúil agus ansan, b’fhéidir, fráma a chur timpeall air is é a chrochadh in airde in áit éigean. Sílim gur fiú go mór é le féachaint air, agus léigh é anois is arís nó tá rudaí ráite san chaipéis sin ar léir go bhfuil siad ligthe i ndearmad ó shin.

forogra1916

Ar eagla na n-easaontóirí

Pictiúir stairiúil ó aimsir an Eirí Amach i mBaile Átha Cliath i 1916

Pictiúir stairiúil ó aimsir an Eirí Amach i mBaile Átha Cliath i 1916

Tá scannán ag teacht inár dtreo go luath faoi Eirí Amach 1916, Easter Sixteen.

Ach tá rabhadh ‘sláinte’ á thabhairt ag an starai, Lord [Paul] Bew, faoin scánnán seo nó ceapann sé go gcothóidh sé agus go spreagfaidh sé ‘easaontóirí’.

Bew raised his fear that modern-day dissidents might take their lead from the characters in the movie, saying: “They — the dissidents — can surely say, ‘Well, we may be so-called micro groups but we have an historic legitimacy as saviours of the nation’. One would hope that such an irony of our history would not be missed, but I wonder.”

Níl a fhios agam an bhféadfadh scannán ar bith easaontóirí a spreagadh nó a ghríosadh chun rud a dhéanamh ná raibh siad ag iarraidh a dhéanamh ar aon nós. Ach tá an baol ann is dócha nó, mar a WB Yeats trath:

Did that play of mine send out good men the English shot?

Tá cluiche aisteach á imirt anseo ag leithéidí Bew agus athscriobhaithe eile na staire. Feictear domsa gurb iad is mó atá ag cothú na h-easaontóirí agus iad ag iarraidh a thabhairt le fios tre talamh tirim a dhéanamh go bhfuil Sinn Féin anois ag cur riail na Breataine i bhfeidhm in Éirinn gur easaontóir gach duine nach n-aontaíonn le SF. Ar chúinse ar bith.

Níl sé chomh simplí sin an dubh a chur ina gheal ar dhaoine. I mo chás féin: Is poblachtóír mé sa chiall is leithne den bhfocal. Ní aontaím le Sinn Féin faoin cur chuige atá ag an phairtí i leith na Gaeilge. Tá díomá orm faoi easpa cumais is éifeacht an phairtí san Fheidhmeannas ó thuaidh ach ní chiallaíonn sin go bhfuilim ag easaontú, mar shampla, leis an gcinneadh bheith páirteach san Fheidhmeannas ó thuaidh ar bhonn phrionsabail. Bhí gá leis an dul sa tseans sin – fiú murar eirigh leis go dtí seo nó mura n-eiríonn leis go ceann i bhfad. Nó is fearr é sin ná an rogha eile, an rogha fuilteach dúnmharfach náireach a léiríodh dúinn roinnt seachtainí ó shin nuair a maraíodh poilín agus beirt shaighdiúir ó thuaidh.

An cluiche atá á imirt ag leithéidí Bew síol an amhrais a chur ag fás is a chothú i measc gach cineál poblachtóír ar mhaithe le scoilteanna a chruthú agus a chothú ar an dtaobh sin. Tá seo á dhéanamh le go mbeadh scoilteanna ar an dtaobh náisiúnach poblachtach Éireannach mar atá ar an dtaobh Aondachtach Dílseach Briotanach. Íonsaí faoi choim atá ann ar Shinn Féin, ar ndóigh, mar go dtugann sé le fios go bhfuil an páirtí sin ‘ceart go leor’ anois i súile na nAondachtóirí. Tuigeann leithéidí Bew gur mioscais atá ar bun acu, cheapfainn, nó ba cheart go dtuigfeadh Ollamh le Polataíocht in ollscoil ar bith, fiú Ollscoil na Ríona, gur amhlaidh an scéal.

Tá sé feicthe agam go bhfuil iarracht déanta ag roinnt daoine a easaontaíonn le SF ar cheist na Gaeilge a lua le h-easaontas níos ginearálta le SF. Mar a dúirt ní féidir bheith chomh dubh agus bán le sin ar cheisteanna dá leithéid.

Ní imeartas focail atá ar bun agam nuair a deirim nach n-aontaím le SF ar nach mór gach rud atá ar bun ag an phairtí faoi láthair agus le tamall anois ach ag an am chéanna go ndeirim ós árd nach easaontóir mé. Is fuath liom rogha an doirteadh fola, an t-aon malairt ar an réimeas láithreach atá á thairiscint ag na h-easaontóírí.

Idir an dhá linn, táim ag súil go mór leis an scannán nua seo faoi 1916. Níl a fhios agam an mbeidh sé chomh maith le ‘The Wind That Shakes The Barley’‘Michael Collins’ nó fiú ‘Michael Collins – The Musical’.

Ach taitníonn sé liom go bhfuil iarracht á dhéanamh ag Hollywood an scéal seo a ínsint. Mas mall is mithid.

Tá cuimhne agam gurb iad Paul Bew agus athscríobhaithe mar é a thog raic leis an BBC agus RTÉ i 2001 as an chomhléiriú a rinne siad i sraith theilifíse faoi 1916 agus an méid a lean é. Bhí siad ar buile gan amhras gurb é Ronan Bennett, iar chime Phoblachtach atá anois ina scríobhnóir mór le rá, a scríobh an dráma don sraith seo, Rebel Heart. Bhí siad ar buile freisin gur léirigh sé radharc náireach ó stair an RUC, nuair a rinne scuaid den fhórsa náirithe sin íonsaí ar an dteaghlach McMahon agus gach mac mathar acu a mharú ina dteach cónaithe. Eachtra míchlúiteach é sin a tharla i dtús na 1920í agus luaitear an Oifigeach san RUC, John Nixon, leis an eachtra dúnmharfach sin. Ina dhiaidh sin toghadh é ina MP i gceantar na Seanchille i bPairlimint Stormont. B’é Ian Paisley a runaí Phairliminte….

Is ait an mac an stair…

Comóradh an Dhaonláithis Phoblachtaigh

Tá roinnt cainte faoi láthair faoin chomóradh a bheidh ar siúl an tseachtain seo chughainn ar an gcéad chruinniú den Chéad Dáil ar Eanáir 21, 1919. Tá dhá ocáíd ann – ceann amháin ar an gCéadaoin, 21 Eanáir, nuair a bheidh Sinn Féin i mbun a gcomóradh, agus ceann eile ar an Mháirt, nuair is é Coimisiún an Oireachtais a bheidh ag tabhairt aitheantas don ocáid. 

Nócha bliain ó shin, i Seomra an Rotunda i dTeach an Ard Mhéara, a thionól na teachtaí a toghadh thiar, thoir, thuaidh agus theas san olltoghchán  cúpla seachtain roimhe. 

Fuair Sinn Féin sainordú ollmhór san olltoghchán sin chun pairlimint neamhspleach a bhunú.  Agus sin a rinne siad. 

Tá Sinn Féin na linne seo ag déanamh comóradh ar an gcéad chruinniú stairiúil sin sa seomra céanna Dé Chéadaoin seo chugainn. 

Maith iad!  Is cosúil gur eirigh leo an seomra a chur in áirithe roimh ar thit an phingin le Coimisiún an Oireachtais gur ocáid stairiúil é seo, an chéad chruinniú den chéad tionól tofa go daonláthach de reir vóta iomlán an toghlaigh ar oileán na hÉireann.  Ocáid stairiúil ar fiú é a chomóradh an chéad chruinniú de Dáíl Éireann an oiread is gur ocáid stairiúil ar fiú é a chomóradh Eirí Amach 1916. 

Cúpla pointe ar fiú iad a lua: 

Reachtáladh an chéad chruinniú de Dáíl Éireann go h-iomlán i nGaeilge.  Cad é an seans go mbeidh níos mó ná ‘an cúpla focal’ ag ocáidí Shinn Féin nó an chruinniú atá á bheartú ag Coimisiún an Oireachtais i nDáil Éireann féin an tseachtain seo chugainn. 

Aontaím leis an méid a deir Gerry Adams ar a bhlag gur cheart go mbeadh cead cainte ag an gcruinniú Dála seo ag Teachtaí Tofa ó thuaidh den teorainn, an oiread is go raibh cead cainte ag na teachtaí céanna ag an gcruinniú stairiúil. 

On January 20 the southern state is commemorating the 90th Anniversary of the First Dáil at the Mansion House in Dublin. Those of you who study these matters will know that the First Dáil met there on January 21. Sinn Féin booked the Mansion House for that date. Not that that should have been a problem. 

A source close to Sinn Féin tells me the party was prepared to make the venue available to the Oireachtas if the state commemoration was made a national event and if there were co-equal speaking rights for all involved. Ah no, came the reply. So there you are……. At least it was accepted that MPs, MLAs and MEPs from the north should be invited. And that’s a good thing.

Glacaim leis go mbeidh Uachtarán Shinn Féin, Gerry Adams, féin i láthair ar an gCéadaoin nó deirtear i scéal nuachta ar fhoilsíodh inniu go bhfuil sé ag taisteal go Washington le h-aghaidh insealbhú Barack Obama.  Is cinnte go mbeidh sin ina ocáid tabhachtach domhanda – ag an am chéanna, ba cheart don t-é atá i bhfeidhil ar an bpairtí a mhaíonn gurb iad san comharbaí cearta 1919 agus 1916 a bheith ag an ocáíd ar an 21ú Eanáir.  

Creidim go bhfuil gá le pleán aontaithe agus cinnte le go mbeadh Éire Aontaithe ann sa todhchaí.  Ní doigh liom go gcreidim go dtarlóidh sé roimh 2016 – ach b’fheidir gur cheart go mbeimís ag smaoineamh go mbeadh parlaimint uile Éireann ann i 2019.  B’fhiúntach an chomóradh a bheadh ansin. 

Creidim gur ghá tosnú ag obair anois ar aondachtaithe a thabhairt ar bhórd agus go mbeadh an Éire Aontaithe a bhainfí amach ina thír go mbeimís aontaithe ina thaobh.

Cé go bhfuil meas thar cuimse agam ar laochra 1916 agus, freisin, ar laochra 1981, tá sé in am don tír seo, agus táim ag caint ar thír 32 contae, an oiread chomóradh a dhéanamh ar ocáidí daonláthacha stairiúla an oiread is go ndeintear comóradh ar ocáidí stairiúla ag a doirteadh fuil. 

Is cuimhin liom bheith i láthair ag an ocáid i 1994 nuair a deineadh cruinniú an Chéad Dáil 75 bliain roimhe a chomóradh.   Bhí Cór Chúil Aodha ag cánadh ar an ardán ag Teach an Ard Mhéara.  Ocáid stairiúil a bhí ann agus i ndiaidh na h-amhráin bhí togha gach bí agus rogha gach dí le fáil.    Chas mé le teachtaí dála agus iad caoch ólta an oíche sin agus mhothaigh mé náire de short éigean de bharr gur iompaíodh ocáid cheiliúrtha agus chomórtha ina ocáid ocáid drabhlais. 

Ní gá dul thar fóir ach tá gá cinnte le ceiliúradh solúnta.   B’fheidir go gcuirfeadh a leitheid sin de cheiliúradh i gcuimhne dár gceannairí pholatúla go bhfuil siad ag suí i suiocháin ar ceannaíodh go daor ag íbirtí ár sinsir.