Cartlanna Clibe: Dréacht Straitéis 20 Bliain na Gaeilge

Plé an Chomhchoiste Oireachtais ar an nDréacht Straitéis

Bheadh sé úsáideach, ceapaim, dá ndéanfadh daoine ar suim leo an Ghaeilge agus an Dréacht Straitéis an phlé a deineadh le déanaí ag an gcruinniú den Chomhchoiste Oireachtais i leith Turasóireacht, Spórt, na hEalaíona agus na Gaeltachta a léamh.

Is fiú go h-áírithe féachaint ar an méid seo a dúirt an Dr. Peadar O Flatharta:

Dr. Peadar Ó Flatharta: Cúpla pointe le treisiú leis an gcuid atá ráite cheana. Ceann de na rudaí a bhí daoine ag gach cruinniú poiblí ná an bhfuilimid chun é seo a dhéanamh an uair seo agus an bhfuil seo ag dul a tharlú. Sin buncheist don straitéis seo mar tá go leor leor tuairiscí agus caipéisí breátha agus grafaicí agus mar sin ann cheana féin ach caithfear an rud seo a chur i bhfeidhm nó níl aon chor tosú air ar chor ar bith.

Chaith muid go leor ama ag iarraidh an cheist seo a oibriú amach: cén chaoi go bhféadfaí struchtúr a chur in áit go gcuirfí é seo i bhfeidhm? Ceann de na ceisteanna a bhaineann go sonrach leis nach mbaineann seo le Roinn Stáit amháin. Táimid ag brath ar go leor de na Ranna eile chomh maith leis an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta. Tá contúirt ann, má chuirfear ar ghualainn na Roinne sin é go gcuirfear isteach i mbosca beag ansin agus ní bhainfidh sé le haon Roinn eile Stáit. Baineann sé le beagnach gach Roinn Stáit sa chóras. Sin an fáth gur mhol muid go mbeadh an comhordú á dhéanamh ag Roinn an Taoisigh, ag oifig cláir faoi cheannas rúnaí cúnta, duine a mbeadh an chumhacht aige an straitéis seo a bhrú chun cinn agus comhoibriú tras-rannach a chinntiú mar tá an comhoibriú sin luachmhar.

Caithfear ar ndóigh córas éigin chun an straitéis a mheas go rialta a chur ar bun. Mhol muid go ndéanfaí measúnú neamhspleách trí Oifig an Choimisinéir Teanga nó dream éigin neamhspleách a bheadh in ann a rá chuile bhliain go bhfuilimid nó nach bhfuilimid ag déanamh dul chun cinn.

Ansin, tá ceistenna acmhainní ann. Ní raibh deis againn dul isteach sách-mhinic i gceist na hacmhainne ach an tuairim atá againn ná go bhfuil go leor acmhainní maoine ann faoi láthair. Táimid an-ghann ar acmhainní daonna, daoine taobh istigh den chóras atá in ann an tseirbhís a chur ar fáil agus Acht na dTeangacha Oifigiúla a chomhlíonadh. Sin an fáth gur mhol muid polasaí cinnte earcaíochta a bheith ann go ceann méid áirithe blianta, le deis a thabhairt do dhaoine dátheangacha teacht isteach sa chóras. Chuideodh sin leis na scoileanna, leis an nGaeltacht agus leis na Gaelscoileanna, go mbeadh deis ag daoine a gcuid Gaeilge a úsáid. Má táimid ag dul i dtreo an 250,000 duine seo a tháinig chugainn ón Aire, ar a laghad is sprioc é agus seo an chéad uair a chuala mise daoine ag caint ar mhéadú ar líon na gcainteoirí Gaeilge. Mura mbeadh de thoradh ar an sprioc seo ach é sin amháin, is dul chun cinn mór é.

Caithfimid feabhas a chur ar an dearcadh, feabhas a chur ar chumas agus deiseanna úsáide a thabhairt don teanga.

Tá an chuid eile le léamh anseo.

Alt suimiúil ach an cur chuige mícheart

The Irish language needs to be promoted in ways that differentiate between native speakers and others.

Is é sin an teachtaireacht in alt tuairimíochta a d’fhoilsíodh san Irish Times an tseachtain seo, an chéad alt substaintiúil in aon nuachtán náisiúnta Bhéarla faoin Straitéis 20 Bliain Ghaeilge a d’fhoilsigh an Rialtas an mhí seo chaite.   Alt substaintiúil ó thaighdeoirí iomráiteacha agus tabhachtacha, Brian O Curnáin agus Conchúr O Giollagáin, é seo.     Nochtaitear tuairimí speisiúla ann – ach, dar liom, treoraíonn an alt seo sinn sa treo mícheart ar fad.

Is é an bunfhadhb atá agam leis an alt an deighilt gan bhrí agus gan bhunús a chothaítear ann idir cainteoirí dhúchais Ghaeilge agus gach éinne eile, go h-áirithe foghlaimeoirí na teanga.

Is cainteoir dúchais mé féin – cé go bhfuil siad ann a chreideann nach bhfuil mo chuid Ghaeilge blasta ná cruinn a dhothain le cead cainte a thabhairt dom.

Le linn mo shaoil is iomaí buntaiste a fuair mé as labhairt na Gaeilge – ‘An Deich bPúnt’ gach bliain go dtí gur fhag mé an meánscoil, Scoláireacht Gaeltachta chun freastal ar an Ollscoil agus, le déanaí, tairiscint ar dheontas chun tigh nua a thogáil im cheantar dhúchais.

Ní thuigim gur spreag aon cheann den trí fheirín sin mé i dtreo na Gaolainne.  Is í an Ghaeilge mo theanga, sin í bun agus barr an scéil.  Ach tá teangacha eile agam freisin, Béarla go príomha ina measc sin.

Dá gcuirfí deireadh le Scéim Labhairt na Gaeilge amarach -agus mura raibh an deontas ann do mo pháistí féin, bhraithfimís uainn an t-airgead gan amhras nó is mó anois é ná an £10 a bhfaighinn.   Ach ní chuirfeadh sé isteach orainn agus sinn ag iarraidh ár bpáistí a thogáil le Gaeilge.

An rud a chuireann isteach orainn agus sinn i mbun an mhisin seo nach bhfuil an tacaíocht phraicticiúil céanna ann dár bpáistí a saol a chaitheamh i nGaeilge – idir leabhair scoile i nGaeilge, réimse leabhair Ghaeilge inchurtha agus ar chomhchaighdeán le leabhair Bhéarla, leabhair scoile agus eile.  In ait airgead a chaitheamh ar na h-acmhainní atá gá leo, tá na miliún á chaitheamh ar chaipéisí nach léifeadh ach corr dhuine chorr i mBéarla go Gaeilge – agus is lú daoine arís a léifeadh iad sa Chéad Teanga Náisiúnta.

An t-aon úsáid a baineadh as Scéim Labhairt na Gaeilge le blianta beaga anuas, ba úsáid diultach é.   Bhí sé á úsáid chun meath na Gaeilge mar theanga phobail a thomhas agus, anuas ar sin, chuir sé leis an soiniciúlacht i measc an phobail mhóir i dtreo na Gaeilge.  Bhí sé úsáideach freisin ag lucht acadúil agus eile chun a bheith ag déanamh moltaí ní ba chraiceálte ná a cheile chun cur leis an ‘tacaíocht’ don Ghaeilge mar theanga phobail.

Ina alt, molann na h-údair Scéim Labhairt na Gaeilge le na focail seo:

In a crisis it is always necessary to address priorities: the kernel of the crisis in the Gaeltacht is the low number of young native speakers. We therefore strongly advise, as a matter of urgency, that priority be given to revising and strengthening SLG, as recommended in the Comprehensive Linguistic Study . This would send an immediate message as well as an injection of key supports where they are most required.

The SLG is the only targeted mechanism the State has to increase the number of young native speakers, which is the starting point of all language planning initiatives. Discussions concerning the title, functions and administrative boundaries of Gaeltacht agencies may soon become irrelevant if there is no speech community for them to serve.

Má tá an Ghaeltacht le teacht slán ón bpriacal ina bhfuil sí, ní tharlóidh seo de bharr Scéim Labhairt na Gaeilge agus an deighilt a chothaíonn sé idir na treibheacha éagsúla cainteoirí Ghaeilge, cainteoirí dhúchasacha agus cainteoirí atá ag foghlaim na Gaeilge.   Nach féidir, mar shampla, gurb iad páistí na gcainteoirí líofa nach mairean sa Ghaeltacht traidisiúnta cainteoirí dhúchasacha an todhchaí? Ach de reir O Giollagáin agus O Curnáin, is ceist tireolaíochta amháín atá le freagairt nuair atá cainteoirí dhúchasacha á dheghilt ó chainteoirí eile.

Tá an ceart acu nuair a deir siad go bhfuil gá le ‘pleanáil teanga’ chun tabhairt faoin obair mhór atá le déanamh chun meath na Gaeilge mar theanga phobail sa Ghaeltacht a chur ar chúl.   Agus cé go bhfuil ana chuid cainte sa Straitéis 20 Bliain faoi seo, is beag atá déanta chun an saineolas riachtanach le h-aghaidh an obair seo a chuir i lámha iad san atá sa chéad líne ghníomhaíochta.    Bhí cúpla lá agam le h-oibrithe eile sa Ghaeltacht ag caint faoi phleanáil teanga ach ní raibh a dhothain ann chun sinn a chur ar bhóthar ár leasa.   Táimíd go fóill ag obair sa dorchadas, le beartais anseo agus ansiúd ach gan aon straitéis iomlán agus uile-ghabhalach ar a chúl.

An rud deireannach a dhéarfaidh  mé ag an bpointe seo go bhfuilim ar aon aigne le na h-údair nuair a deir siad:

But realistic language planning as suggested here will increase the capacity of the strategy to achieve its stated aims, and foster support among the public as a result.

Ní chreidim go bhfuil an cur chuige atá á moladh acu chun an sprioc seo a bhaint amach.  A mhalairt glan.

Ag stocaireacht, ag stocaireacht, ag stoc-aireacht….

Eirithe go moch ar maidin chun aghaidh a thabhairt ar an Ard Chathair ar mhaithe le freastal ar lá stocaireachta Guth na Gaeltachta/Conradh na Gaeilge ag Ostán Buswells.

Tá go leor teachtaí agus airi ag gabhail timpeall  – ina measc Michael Creed ó Mhaigh Chromtha, Trevor Sargent, John O’Mahony (Maigh Eo), Frank Fahey (Gaillimh Thiar), Charlie O’Connor (FF, BAC) agus a thuilleadh nach iad.

Ar a laghad beidh siad ar an eolas.  Tá súil agam agallamh a thaifeadadh le hÉamon Mac Niallais, Guth na Gaeltachta, agus Julian de Spainn, ar ball agus craolfar anseo iad.