Cartlanna Clibe: Colm McCarthy

Cá bhfuil Colm McCarthy nuair atá gá leis?

litir ó pheann Helen Ó Murchú i Gaelscéal inniu ina gcuireann sí roinnt ceisteanna géarchúiseacha faoin ‘samhail nua mhaoinithe’ atá molta ag Foras na Gaeilge mar bhunús do mhaoiniú na n-eagras Ghaeilge as seo amach.   [Samhail Nua Mhaoinithe, Cuíchoiriú agus eile – an bhfuil aon baol go bhfuil Foras na Gaeilge ag cumadh chanúna nua den teanga, canúint an mhaoirlaithis mhire, canúint, dála an scéil, atá an cuma air gur droch aistriú é ón mBéarla!)

Na ceisteanna a chuir Helen Ó Murchú, tá cuid acu curtha agam féin in alt ar iGaeilge ar fhoilsíodh ar iGaeilge an lá ar fógraíodh beart nua an Fhorais.    Cé h-iad na daoine a dhéanfaidh na cinntí agus cén slat  tomhas a bheidh acu?   Níl aon mhuinín agam as cumas nó neamhspleachas an Fhorais i bhfianaise an taithí díreach atá agam ar chomh claonta agus chomh míchumasach is atá siad nuair a bhionn cinneadh le déanamh acu.  An toradh ar an easpa cumais agus ar an gclaontacht seo – Gaelscéal!   Foilseachán a thugann ‘áird ar leith’ do pháírithe a sheolann preas ráitis chuig an pháírtí i nGaeilge – ie Sinn Féin agus Eirigí [Nach suimiúil an rud go bhfuil pictiúir d’Eirigí foilsithe in éineacht le h-alt Eoghan Ó Néill inniu gan oiread is tagairt amháin ag Ó Néill don ‘pháirtí’ sin!]

Ar aon nós, ní faoi sin atáim.  An samhail nua mhaoinithe seo, atá ag déanamh tinnis do Helen Ó Murchú, is é sin atá i gceist anseo.  Shíl mé an lá ar fhoilsíodh é – agus creidim go fóíll – gurb é seo an gléas a chuirfidh deireadh le cuid de na h-eagrais Ghaeilge is fearr sa tír agus a larnóidh breis cumhachta i bhForas na Gaeilge, foras atá faoi smacht pholatúil Shinn Féin ó thuaidh agus Fianna Fáil ó dheas.    Ní fhéadfainn smaoineamh ar dhá dhream níos measa le cumhacht ‘beatha agus bás’ a thabhairt dóibh ar an nGaeilge.

I gcás an Fhorais, is léir go bhfuil níos mó cleachtadh ag an institiúid sin an bás a thabhairt seachas an beatha.  Cuimhnigh go raibh na h-eagrais atá faoi bhagairt anois ar an bhfód sara saolaíodh an Fhoras, bhí Conradh na Gaeilge ann le breis is céad bliain agus baint nach beag ag an eagras leis an ngluaiseacht a thug an Phoblacht ar an saol [fiú más poblacht neamh iomlán atá ann go fóill!].  Ar ndóigh bhí Lá ann roimh an Fhoras – agus sean Foinse – ach tá siad imithe anois agus níl fagtha ina ndiaidh ach scáileanna, a bhuiochas don bhForas.

alt léargasach ag Breandán Delap ar Beo na míosa seo ina thugann sé le fios go bhfuil dúshlán na n-eagras Ghaeilge tugtha ag an bhForas agus iad i mbun iarrachtaí chun airgead a choigilt.


Bíodh sé fíor nó bréagach, bhí an cháil amuigh gur earnáil í seo a dtáinig bolg air le linn caiteachas rábach réimeas an Tíogair Cheiltigh. Ach is cosúil anois go bhfuil sruth na meala tráite agus is léir ón cháipéis ad’eisigh an Foras go bhfuil geisfhocal úr aimsithe acu – ‘cuíchóiriú.’ Leagan Gaeilge é seo ar ‘rationalisation’ atá sainmhínithe ag foclóir Collins mar seo a leanas: ‘to eliminate unnecessary equipment, personnel, or processes from a group of businesses in order to make it more efficient.’
Ouch!

Dá ndéanfaí an cuíchoiriú seo ar Fhoras na Gaeilge féin,bheadh tús maith ann.  Ach ni léir go bhfuil sin ag titim amach agus an Fhoras ag iarraidh breis foirne e earcú chun cuma an tsaothair a chur ar oifigí fhairsinge is costasacha atá acu i mBéal Feirste agus i gCearnóg Mhuirfean sa phríomh chathair agus, ní foláír, an oifig nua atá le h-oscailt i nGaoth Dobhair ar mhaithe le ‘dílarú’.

Cé go gcreideann Breandán go bhfuil gaoth fuar na ngiorruithe ag séideadh i gCearnóg Mhuirfean, aithníonn sé freisin ná raibh aon laghdú ar dheontas an Fhorais de bhrí gur institiúid tras teorainn é.  [Nior chosain sin an Fhoras i 2002/3 nuair a baineadh €2m óna chiste sara cuireadh feachtas ar bun i measc eagrais Ghaeilge an tuaiscirt chun an t-airgead seo a fháil ar ais – ní raibh eagrais an deiscirt ró bhuartha ag an am más buan mo chuimhne!]

Tá cúpla pointe tabhachtach a deineadh in altanna an lae inniu.

Fiafraíonn Helen:

Ar ndóigh, seans go gcaithfear cur le foireann FNG chun measúnú a dhéanamh ar thograí. Is tranglam mí-éifeachtach ardchostasach is dóichí a bheidh mar thoradh ar an iarracht seo chun caiteachas a theorainniú. Más costas-éifeacht an bhunlíne, ní mór FNG mar aonad costais ann féin a scrúdú, seachas díriú ar chiste amháin dá chuid chaiteachais. Ar ndóigh, dá leithéid d’iniúchadh, ba ghá critéir chinnte ar éifeacht a bheith ar fáil agus a chruthú nach bhfuil a bhfuil ann cheana féin ag feidhmiú go héifeachtach. Chuige seo arís, ba ghá friotal an mhargaidh a chur ar leataobh nó ar a laghad a athmhúnláil ar bhealach a thaispeánann tuiscint ar nádúr na hoibre teanga.
Má tá friotal an mhargaidh chomh hiontaofa leis an margadh féin i bhfianaise tarlúintí le déanaí, b’fhéidir gurbh fhearr é a sheachaint ar fad chun críche na ngnóthaí seo. An costas-éifeacht é iomlán ciste a chur faoi thionchar dreama amháin, agus nach maoineofar ach a n-oireann don dream sin, dream nach saineolaithe teanga iad nó nach dtuigeann sainriachtanais na bpobal agus na mball atá faoi chúram na saineagraíochtaí bunmhaoinithe mar atá?

Cuireann Breandán morán an cheist chéanna i mbeagán focal:

Beidh ról níos leithne dá réir ag an Fhoras mar mhaoinitheoir.

Is é an ‘ról níos leithne’ a bheith ag Foras na Gaeilge tromluí na nGael.  Níl dream níos mí eifeachtaí nó níos mí oiriúnaí don ról níos leithne seo.  Foras é Foras na Gaeilge atá maoinithe ón sparán phoiblí ach nach feidir leis an bhForas sin a gcuid cúntais a chuir ar fáil go poiblí ach go dtí go mbionn sé ró mhall aon cheist a chur.    Tá tuairisc bhliantúil an Fhorais do 2005 ar fáil ar a shuíomh idirlín – níl aon cheann níos giorra do 2010 ná sin ann.

Níl aon amhras go bhfuil eagrais Ghaeilge ann atá iomarcach agus go bhfuil ‘dúbláil’ ar siúl ag cuid acu.   Ach ní doigh liom go gcuirfidh ‘samhail nua mhaoinithe’ an Fhorais deireadh le sin.   Is é an rud a dhéanfaidh sé go dtabharfaidh sé breis cumhachta don bhForas trath go bhfuil sé ráite i ndréacht straitéis 20 bliain an Rialtais go mbunófar ‘Udarás na Gaeilge’ nó Udarás na Gaeltachta agus na Gaeilge.   Ní féidir liom gan smaoineamh gurb é an brí atá ar chúl ‘samhail nua mhaoinithe’ an Fhorais feidhm a thabhairt d’fheidhmeannaigh an Fhorais ionas go mbeidh ‘gá’ leo.    Beidh orthu measúnú a dhéanamh ar na h-iarratais agus ansan ar na h-iarrachtaí na dualgaisí sa chonradh a bheidh ag na buaiteoirí a chuir i bhfeidhm.    Beidh go leor maorláthas ansan do mhaorláthaigh an Fhorais, is dócha.

An cheist atá agamsa, tá sé curtha go maith ag Helen:  An é seo an usáid is éifeachtaí d’airgead an phobail?  Airgead a infhéistiú i maorláthas seachas in obair ar an dtalamh?

An bhfuil a fhios ag Colm McCarthy go bhfuil ‘maorláthas na Gaeilge ag méadú’ seachas ag laghdú?  Ní h-é go bhfuil ‘sruth na meala tráite’ a Bhreandáin – tá sé curtha ar athreo ag Foras na Gaeilge.   Is an Fhoras féin a bheidh ag snamh sa mhil chéanna anois.

Cowen an Slánaitheoir?

Is éan é, is eitleán é, ní h-ea, is é seo an Fior Thaoiseach,...

Is éan é, is eitleán é, ní h-ea, is é seo an Fior Thaoiseach,...

Is cosúil, de réir tuairiscí,  go bhfuil sé ráite ag an dTaoiseach, Brian Cowen, NACH bhfuil sé i gceist aige glacadh le moladh Mhic Charthaigh deireadh a chur leis an Roinn Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta.

Cúis cheiliúrtha?

Níl a fhios agam.  Sa chéad dul síos, ní raibh i gceist ag Tuairisc Mhic Carthaigh ach liosta de chiorruithe a fhéadfaí a dhéanamh ar son choigiltis de bhreis is €5bn don bhliain seo – nó, mar is léir anois, an bhliain seo chugainn.

Mar sin ní bheadh morán airgid á shábháil tre deireadh a chur leis an Roinn seo – cé nach bhfuil aon chinnteacht ann go dtiocfadh na deontais éagsúla atá ag teacht ón Roinn slán ón tua atá á bhagairt.

Dar liomsa, tá gá le athshamhlú agus athstruchtúrú dá réir ar an nGaeltacht agus an slí a roinntear airgead ar thograí Ghaeilge agus ní miste liom an slí a tharlaíonn sin.  Níl an ‘status quo’ ina cur chuige cothrom ná ceart don ré seo nó don aimsir atá romhainn.

An deacracht a bhí agus atá le moltaí Mhic Carthaigh go bhfuil siad ró dhubh agus bán – ní aithníonn siad go bhfuil an maith á chaitheamh amach in éineacht leis an olc.   Cad is fiú deireadh a chur le Scéim na bhFoghlaimeoirí Ghaeilge nuair a ghineann an scéim sin i bhfad Éireann nios mó ioncaim don Ghaeltacht – agus don statchiste – ná an bhuninfheistíocht.  Mar eacnamaí, is léir nach bhfuil fios a ghnó ag an tUasal Mac Carthaigh.

Cinnte, bhí fírinne searbh sa mhéid a dúirt sé:

In examining this Programme, the Group notes that substantial resources have been invested in

various incentive schemes to develop Gaeltacht areas.  The Group is of the view that resources

should be targeted at those most in need and that differential schemes aimed at Gaeltacht areas are

not justifiable.

An oibríonn Scéim Labhairt na Gaeilge?   Ní chreidim é.   An mbeadh sé níos fearr an t-airgead sin a chaitheamh ar leabhair chearta [nó acmhainní ar líne] do pháistí scoile na Gaeltachta – creidim é.    Níl a leithéid ar fáil faoi láthair.

Ar ndóígh, bheadh a leithéid ina bhuntáiste do gach páiste, cibé an raibh siad ina gcónaí sa Ghaeltacht nó lasmuigh.

Ní luíonn an moladh atá aige go gcuirfí deireadh le hUdarás na Gaeltachta le ciall ach an oiread.  Cruthaíonn an aisínteacht seo go leor postanna sa Ghaeltacht agus tá siad thar a bheith eifeachtach á dhéanamh seo ar chostas nach mó é ná costas na bpostanna a chruthaíonn leithéidí Enterprise Ireland/Fiontar Éireann.  Ar ndóigh, is léir nach bhfuil ceantar lár Chorcaí nó ceantaracha maguaird na nGaeltachtaí eile ar radar FÉ nó is beag tionscail atá lonnaithe sna ceantracha sin ag FÉ le blianta beaga anuas.


Cinnte is reigiún speisialta an Ghaeltacht.  Ach is é an slí go bhfuil sí speisialta faoi láthair ná go bhfuil sí imeallaithe ag an bpobal mór agus na h-údaráis.   Tá leathan-bhanda níos moille sa Ghaeltacht, tá na bóithre níos measa, tá an bonneagar ar chaighdeán níos ísle, ní ann do chóras iompair.  Ach toisc go bhfuil na deontais suaracha ar nós Scéim Labhairt na Gaeilge ann, deitear go bhfuilimíd ag crú go deireadh bó bainne an Stáit anseo sa Ghaeltacht.

Tuairiscíodh freisin go ndúirt an Taoiseach go bhfoilseofar Plean 2028 roimh deireadh na bliana.  Níor thug sé le fios cén bhliain….

Tá freagra substaintiúil tugtha ag Conradh na Gaeilge ar mholtaí Mhic Charthaigh agus tá sé ar fáil anseo.    Creidim go bhfuil gá le plean substaintiúil anois ó phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta chun sinn féin a chur in oiriúínt do threimhse amach romhainn ina mbeidh deireadh le sruth na ndeontaisí.

Ní bua é seo ach gairm dúiste.

Tá an domhan cothrom!

Dúirt Galileo gur cruinneog an domhan, agus tugadh eiriceach air mar gur chreid na daoine an uair sin go raibh an domhan cothrom (sa chiall fisiciúil atá i gceist agam).

Anois is eiriceach é an duine a mhaíonn go bhfuil an domhan cothrom (táimíd go fóill ag caint ar an gciall fisiciúil!).  Ach uaireanta tá gá le h-eiriceach chun rud nach bhfuil ag teacht leis an ghnath thuiscint ar an saol a rá ós árd.

Tá an domhan cothrom!  Ní mise amháin atá á rá sin – mar gur sin príomhtheachtaireacht an scríobhnóra Mheirceánach Thomas Friedman ina leabhar ‘The World is Flat’.

Séard atá i gceist ag Friedman go bhfuil an t-idirlíon tar éis an domhan a chothromú – sé sin go bhfuil rudaí, daoine agus tíortha níos giorra dá chéile.  Giorraíonn an leathanbhanda an bóthar eadrainn.

In ainneoin an méid a dúirt mé faoi Galileo, ní doigh liom gur aon rud réabhlóideach atá á rá ag Friedman.  Ina leabhar, mar shampla, bionn cur síos ar go leor samplaí a léiríonn daoine ag obair de reir an phrionsabail gur sraidbhaile beag an domhan seo sa deireadh thiar.   Tá daoine san Ind ag déanamh cúntais do Mheirceánaigh ó oifigí san Ind.  Tá coras curtha le cheile ag Walmart a thugann le fios do lár oifig na comhlachta cé acu an bhfuil a dhothain d’aon rud in aon storas de chuid Walmart ar fuaid an domhain agus a sheachadann é an lá céanna chuig an siopa atá ganntanas air.

Bhíodh – agus tá go fóill –  feidhm ag an riail céanna i saol na Gaeilge.  Bhíodh daoine ag léamh Lá Nua ar lá a fhoilsithe i Hawaii agus in áíteanna eile nios faide ó bhaile.  Tá daoine ag éisteacht le Raidió na Gaeltachta, Raidió Fáílte agus Raidió Rí Rá ar fuaid an domhain agus tá lucht féachana domhanda ag cláracha TG4.

Faoi láthair, táimíd ag fánacht ar rud éigean – ar phlean na Gaeilge 2028/2030/?, ar dheimhniú an Rialtais maidir le na ciorruithe atá á bheartú acu don Ghaeilge is don Ghaeltacht tar éis foilsiú Thuarascáil McCarthy (tuarascáil, creidim, a chuirfidh ar cheal an phlean atá á bheartú ag an Aire Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta d’athréimniú na Gaeilge).

Tá Sinn Féin ag baint leasa as an sean náth cáínte – ná cuirtear amú an ghéarchéim – chun cur lena seasamh sa Ghaeltacht agus feachtas á reachtáil acu chun troid in aghaidh na gciorruithe – ach creidimse nach mbeidh aon dea thoradh ar seo, fiú do Shinn Féin.

Tá gá le dearcadh atá níos mó samhalaíócht ag baint leis ná freasúra scun scan do na ciorruithe.  Tá an tír i bponc – de bharr mí eifeacht agus lofacht na bpolaiteoirí, na mbanc agus na bhforbróirí agus na stat seirbhíseach – agus is fúinne atá sé an tír a thabhairt slán ón bponc.

Mar chuid de sin, caithfimid dearcadh nua oscailte a shamhlú agus a shealbhú.  Caithfimíd a léiriú do phobal na hÉireann agus an domhain nach ag iarraidh an ‘status quo’ atáímíd, ach ag iarraidh feabhais is forbartha is leasuithe.

Má tá an domhan mór cothrom, ba cheart go mbeadh domhan na nGael cothrom freisin….