Cartlanna Clibe: Breatnais

Imeallú na Gaeilge ar ‘RTÉ Player’

playerrte
Dá mbeadh Flann Ó Briain beo, chuirfeadh sé síos ar an gceannlíne thuas ina ‘Catechism of cliché’. Cén rud a dheineann an Craoltóír Náisiúnta leis an dTeanga Náisiúnta – deineann sé imeallú uirthí. Cad eile a dhéanfadh sé?

Seo smaoineamh fánach a rith liom agus mé ag déanamh roinnt fiosruithe tar éis dom nóta a fháil ó shean chara faoin mbealach a chaitheann an Craoltóir Náisiúnta leis an nGaeilge ar an mbréagán nua atá ar a suíomh, an RTÉ Player.

Fiú mura bhfuil scéim teanga curtha i bhfeidhm ag an staisiún, tá dualgaisí air i leith na Gaeilge faoi reachtaíocht ar nós an tAcht Craoltóíreachta. Seo a deirtear sa Cháirt Um Chraoltóireacht Sheirbhís Phoiblí i leith coimitmintí RTÉ i leith na Gaeilge:

An Ghaeilge
agus an dátheangachas i sochaí na hÉireann á léiriú aige, tacóidh RTÉ go
gníomhach le húsáid na Gaeilge sa ghnáthshaol trí chláir oiriúnacha a thairgeadh

Labhair mé roimhe seo faoi nadúr crioch dheighilteach an Player – ach ní raibh sé tugtha faoi ndeara agam go dtí gur cuireadh ar mo shúile dhom anocht é go raibh na cláracha Ghaeilge luaite sa chatargóir céanna leis na cláracha creidimh.

I bhfianaise na síor ionsuithe atá á dhéanamh ar na h-oird rialta ar RTÉ agus sna meáín eile mar gheall ar an t-uafás atá tugtha chun solais i dTuairisc an Bhreithimh Uí Riain faoin mbealach náireach a chaith braithre, sagairt is siúracha le páistí a bhí faoina gcúram i ndíleachtannaí an Stait ar feadh na nglúinte, ní fhéadfá a rá gur comhartha measa é sin ar an dteanga agus ar na cláracha – an bheagán cláracha – atá á léiriú i nGaeilge ag RTÉ.

Tá sé seafóideach nuair a thugann tú faoi ndeara go bhfuil An Nuacht, fiú, luaite i measc na gcláracha creidimh seachas i measc na cláracha i News and Current Affairs.

Agus an Ghaeilge ina theanga oifigiúil sa tír seo, cheapfá go mbeadh dualgas ar an gCraoltóír leagan Ghaeilge den Player a chur ar fáil. Níl cosaint bunreachtúil ag an Bhreatnais nó ag an Ghaidhlig in Alba mar atá ag an nGaeilge ach go fóíll tá iPlayer an BBC ar fáil i mBreatnais agus i nGaidhlig na hAlba.

Níl morán measa agam ar na scéimeanna teanga seo atá mar chuid d’Acht na dTeangacha Oifigiúla agus níl a fhios agam an bhfuil ceann RTÉ faobhaithe go fóill ag an aonad taobh istigh den Roinn Ghnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta. Nach mbeadh sé spéisiúil a fháil amach ag cén staid a bhfuil scéim teanga RTÉ? Ní fheicim scéim de chuid RTÉ luaite ar liosta na scéimeanna daingnithe. Níl RTÉ luaite ach an oiread ar liosta na gcomhlachtaí phoiblí atá ordú tugtha dóíbh ag an Aire dréacht scéim a ullmhú.

Cén fath nach bhfuil an t-ordú tugtha don eagraíocht phoiblí is tabhachtaí sa tír – ó thaobh múnla mheoin an phobail – scéim teanga a ullmhú go fóíll? Dá mbeinnse im Aire, bheadh RTÉ ar bharr mo liosta.

Ní fheicim scéim teanga luaite i dTuarascáil Bhliantúil an chraoltóra i 2007, an ceann is déanaí atá ar fáil, cé go n-aithním go bhfuil an caipéis sin ar fáíl i nGaeilge. Beag an tairbhe don ghnath dhuine go mbeadh caipeis mar seo, nach bhféachfá air ach go h-annamh, ar fáil i nGaeilge ach nach mbeadh an t-ábhar siamsúil/nuachtúil ar fáil i nGaeilge.

Thug mé faoi ndeara le deanaí gur thug an tAire Cumarsáid, Eamon Ryan, le fios go raibh sé ag rialú nach mbeadh gá ag daoine a fhéach ar theilifís ar a riomhaire glúine ceadúnas teilifíse a bheith acu. Maith go leor – ach nior cheart go gciallódh sin nach gceisteofaí RTÉ faoin laghad seirbhíse a thugann siad ar líne i nGaeilge – cá bhfuil an nuacht sheirbhís i nGaeilge ar chomh chéim leis an nuacht sheirbhís ar líne i mBéarla mar shampla? Ar bharr sin tá siad ag déanamh imeallú seafóideach ar an dteanga sna catargóir agus níl leagan Ghaeilge den Player ar fáíl.

Tá sé léirithe ag Seán Ó Cuirreáin roimhe seo go bhfuil sé sásta an bata a thabhairt d’eagrais atá ag déanamh leatrom ar an nGaeilge. Tá sé in am do anois an ceist a chur ar a iar fhostóir faoi na neamairtí atá á dhéanamh acu ar cheist na Gaeilge.

Tá sé ábhairín iorónach gurb é rosg poiblíochta an Player, ‘See what you’re missing’. Tuigimíd go maith céard tá á chailliúint againn. Tuigimid go bhfuil airgead ceadúnais na nGael ag íoc as craoltóir atá ag déanamh imeallú ar ár dteanga.

RTÉ ag iomaíocht le ‘English language broadcasters’

Tá litir spéisiúil san Irish Times ar maidin ina dtugann Árd Stiurthóir RTÉ, Cathal Goan, freagra ar eagarfhocal sa nuachtán sin an tseachtain seo chaite.

Sa litir ar maidin tá abairtín amháin ina léirítear fíor mheon RTÉ i leith na Gaeilge.

The dual, not-for-profit, funding model under which RTÉ operates is the most prevalent method of funding public service broadcasting (PSB) in Europe and it is the only model by which a small country like Ireland could realistically hope to sustain a high quality PSB service – a service that must compete against some of the best resourced English-language broadcasters in the world

Tá míthuiscint iomlán ar Chathal Goan faoi ról RTÉ. Nó tá míthuiscint ormsa.

Tá tosaíocht á thabhairt ag an tUasal Goan don iomaíocht seo le craoltóirí mhóra an Bhéarla agus is é sin an údar mar shampla leis an gcinneadh an oiread san a infhéistiú i bhforbairt idirlín an chraoltóra náisiúnta. An rud a thugann tú faoi ndeara mar gheall ar sheirbhís idirlín RTÉ, áfach, a laghad Ghaeilge atá ann.

Níl seirbhís nuachta i nGaeilge ar ghréasán RTÉ mar atá ar ghréasán an BBC ag an mBreatnais. Go deimhin d’fhéadfaí a rá go bhfuil níos mó ábhar Ghaeilge ar ghréasán idirlín an BBC ná mar atá ar shuíomh an Chraoltóra Náisiúnta.

Léiríodh an t-easpa seo go soiléir nuair a sheol RTÉ cainéil digiteacha raidió roimh na Nollag. Ní raibh oiread is clár amháin i nGaeilge ar an sceideal don sé staisiún sin – agus tá tagairt déanta agam roimhe seo don agallamh a bhí ar chlár Ronáin Mhic Aodha Bhuí le beirt laithreoir ón staisiún, Scott de Buitléar a chuireann clár don phobal aerach i láthair agus fear éigean eile a bhionn ag plé le cúrsaí rince. Bhí sé soiléir ón mhéid a bhí le rá ag an mbeirt nach mbeadh ach an ‘cúpla focal’ á úsáid acu. Gan amhras tá siad ceart go h-iomlán sa cur chuige sin – tá siad ag déanamh an rud a deirtear leo agus a bhfaigheann siad iocaíocht as.

Ní fiú do RTÉ bheith ag tabhairt tosaíocht don ‘iomaíocht’ bréagach seo le craoltóirí an Bhéarla. Ní mór don craoltóir náisiúnta na dualgaisí atá orthu maidir le cur chun cinn chultúr na hÉireann a aithint agus beartú dá réir. Maith go leor, cialloidh sin go mbeidh go leor cláracha i mBéarla acu ach ba cheart go mbeadh meascán ann idir cláracha Béarla agus cláracha Ghaeilge ar an Raidió agus ar an dTeilifís agus solathar Ghaeilge agus Bhéarla ar an seirbhís idirlín.

Ar ndóigh bhéinn chomh cainteach céanna ar sholathar Ghaeilge an Irish Times. Faigheann siad airgead mhór ón sparán phoiblí – trí fograí stáit – agus bíodh is gurb é an nuachtán is fearr i measc na meáin Bhéarla chun abhar i nGaeilge a sholathar, ní leor é.

Sin agaibh é, racht an tSathairn!

Dhá shuíomh Ghaeilge ón BBC ar lá amháin….

Bionn tú ag fánacht na mblianta ar son suíomh Ghaeilge ar an mBBC – agus ansan foilsítear dhá shuíomh ag an am amháin!

Ní miste – nó is dea scéal ar fad é go bhfuil an dhá shuíomh ann, leathnach Ghaeilge nua an BBC féin i dtuaisceart na hÉireann, agus Preab Suas, suíomh nua dírithe ar lucht imeartha na peile Gaelaí. Ar chúis éigean níl teacht ar an suíomh sin go fóill – ach tá sé ar shuíomhanna an BBC in áit éigean.

Nior luaigh Pól Ó Muirí é ina thuairisc ach ní cinealtas croí a tháinig an dhá shuíomh seo ón BBC. Dá fheabhas is dá threise iad Aonad na Gaeilge san BBC – agus tá ard mheas agam ar Antaine Ó Donaile, Lynette Fay, Tomaí Ó Conghaile agus a gcomh leacaithe – ní bheadh na suíomhanna seo ann ach amháin deontas a bheith tugtha don BBC ag an gCiste Craoltóireachta Ghaeilge.

Agus ní bheadh an Chiste Craoltóireachta Ghaeilge ann ach an dian fheachtas leanúnach fhadalach a bhí ar bun ag gniomhaithe ar nós Gearóid Ó Cairealláin is a thuilleadh nach iad, lena bplacairdí, ‘Auntie Beeb is Anti-Irish’, i gcaitheamh na mblianta. B’fheachtais iad seo ar thug leithéidí an BBC agus an Irish Times droim láimhe dóibh agus nár thug súntas dá laghad dóibh. Dar le na meáin measúla seo, agus, is cosuil, an dá rialtas, ní raibh an Ghaeilge ach ina aguisin sna comhaontaithe pholatúla a deineadh le blianta beaga anuas.

Ní gá filleadh, arís, ar an bpriacal ina raibh an Chiste anuraidh de bharr íonsaí an DUP (agus faillí Shinn Féin is an SDLP) agus an slí a náirigh Lá Nua SF chun brú a chur ar Gordon Brown an chiste a chur ar nais in ainneoin an DUP.

Ní gá ach a rá gur rud é an chiste seo a saothraíodh le h-iarracht leanúnach agus le h-íbirtí agus nár cheart é a gheilleadh go h-éasca.

Ar aon nós tá moladh ag dul don BBC, agus ní minic a chloisfidh tú na focail sin ó mo bhéal, as ucht suíomh d’ard chaighdeán mar seo a chur ar an líon. Tá tréan mholadh ag dul do Antaine agus a chomhleacaithe as a gcuid saothair agus feabhas an ábhair.

Níl an suíomh gan locht. Tá easnamh mór amháin le mothú ann agus is gá seo a lua i gcomhthéacs an ráitis ag Antaine atá luaite ar Tuarascáíl.

Dúirt léiritheoir feidhmiúcháin Aonad na Gaeilge sa BBC i mBéal Feirste, Antaine Ó Donnaile, go mbeadh, “den chéad uair, gach rud a rinne BBC Thuaisceart Éireann i nGaeilge” le fáil ar an suíomh ach cóipcheart a ghlanadh.

Tá sé sin cruinn gan amhras.

An rud atá ar iarraidh, áfach, ná seirbhís nuachta agus anailíse ar chúrsaí reatha, mar atá ar fáil don Bhreatnais sa Bhreatain Bheag.

Cén fath nach féidir leis an BBC i mBéal Feirste a leitheid de sheirbhís a chur ar fáil ar an suíomh nuachta atá acu féin?