Cartlanna Clibe: An Bórd Snip Nua

Tuairisc na scoilte

Cuireadh ceist ar Mao uair amháin faoina dhearcadh i leith Réabhlóid na Fraince. Dúirt sé go raibh sé ró luath le rá, fiú go raibh sé ag caint beagnach 200 bliain i ndiaidh na Réabhlóíde sin.

Níl seachtain caite ó fhoilsíodh Tuairisc McCarthy nó An Bórd Snip Nua – agus creidim go bhfuil sé ró luath breith iomlán a thabhairt air cé go gcreidim go bhfuil an cumhacht ag an dtuairisc seo an stat seo a scoilt ar bhealach atá chomh bunusach sin nach n-aithneoimíd é. Béimíd ar nós Oisín ag filleadh ó Thír na nÓg na céadta bliain ón uair gur fhag sé a fhód dhúchais.

alt spéisiúil san Irish Times ar maidin ag caint timpeall ar an dtéama seo.

Battle lines for urban-rural confrontation have been drawn. In that classic Irish tradition of marking the man and not the ball, Irish Farmers Association president Pádraig Walshe told protesters in Cavan on Sunday that the report was written by “Dublin 4” economists who do not know how the rural economy works. Yet, the import of the McCarthy report suggests rural Ireland has been in receipt of disproportionate privilege from the exchequer.

The report says the Government should: amalgamate small rural primary schools, cease funding for the Rural Transport Scheme, terminate the Suckler Cow Scheme, close the Rural Environmental Protection Four Scheme (Reps), suspend the Western Development Commission, reduce the allocation for local and community development programmes, possibly privatise Bord na Móna, and rationalise Teagasc offices. Oh, and abolish the Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs.

The report did not mince its words. Rural Ireland will perceive itself to be under attack, with proposals beginning with verbs such as amalgamate, cease, discontinue, terminate, abolish and close. This is where implementation of the McCarthy report will face its biggest challenge.

Glacaim leis gur de bhunadh cathrach an scríobhneoir seo agus nach n-aithníonn sí na buntáistí atá faighte ag Baile Átha Cliath de bharr mí rialtas Fhianna Fáil agus cibé dream a bhionn ag leath bhadóireacht leis an bpáirtí sin. An Luas, an Dart, an bonneagar ar fad atá ina thalamh tirim sa chathair ach a chaitear saothrú go dian ar a son fán dtuath. Mar shampla, ar an gCeathrú Rua agus i go leor ceantracha eile ar fuaid na tíre, ní féidir an t-uisce a ól ón sconna. Tá sé lofa. Ar ndóigh níor óladh uisce ón sconna sa chathair le linn ré an Tiogair – níor óladh ach uisce i mbuidéil galánta.

Ní séanadh an méid sin ar na buntáistí a fuarthas fán dtuath. Nó a raibh le fáil ag sciar ar leith den bpobal fán dtuath. De reir loighic Charlie Haughey agus a chomharbaí, de réir mar a líon an taoide, d’ardaíodh gach bád san uisce. Ar ndóigh bhí Fianna Fáil agus a gcáirde ar bhórd na luaimheanna galánta agus bhí an chuid eile againn i leath bháid is sean churachaí!

Agus ansan, de bharr mí rialtas Charlie agus Bertie is Brian, táimid go léir anois ar snámh i ndíle an éadóchais. Ach tá lucht seolta na luaimheanna fós sna luaimheanna agus táimid go fóill sna sean churachaí.

Anois an t-am le meabhrú ar cá bhfuilimíd ag dul – nílim ag iarraidh ‘geilleagar’ seachas ‘pobal’. Nílim ag iarraidh go n-íocfadh mo pháistí as peacaí mo ghlúinse nó go n-íocfadh na h-easláin an éiric atá dlite uaimse.

Tá gá le athrú dearcaidh uaim agus uainn go leir le teacht slán. Más amhlaidh go mbeidh an tír banc bhriste, béidh an IMF istigh chugainn gan mhoill agus béimid go léir ag íoc go daor an uair sin.

Tá gá le h-athrú Rialtais gan moill. Níl aon muinín agam as na pairtithe atá i gcumhacht faoi láthair. Ar maidin bhí FF agus FG ag argóint faoi cé acu ar cheart pairc glas a bheith ar chúl Teach Laighin nó carr chlós.

Tá fonn orm Fianna Fáil a chur os cómhair na cúirte – ní bínse fiosruithe – chun go gcuirfí iochaill orthu íoc as a gcuid mí rialtais go dtí seo.

Ach ni sin an tosaíocht faoi láthair. Caithfimid teacht ar chomhthuiscint nua faoi nadúr na tíre seo – an bhfuil an geilleagar ag obair ar son an phobail nó an bhfuil an pobal ag sclabhaíocht ar son an gheilleagair?

Mura réitímid an cheist seo, deinfear scoilt ar an dtír seo a bheidh níos buaine agus níos fuiltí ná an gcrioch dheighilt atá linn mar oidhreacht ar an gcogadh cathardha dheireannach ar an oileán seo.

Ná cuirtear amú an géarchéim seo

Táim ar saoire gairid sna Dése agus ag scriobh seo ar iPhone. Is é seo mo chéad fhreagra ar thuairisc an Bhoird Snip.
Nach den íorón go bhfuil aithne ar an ngrúpa seo de reir a ainm Ghaeilge nuair a thuigtear i gceart an sceannairt a moladh ina dtuairisc ar an nGaeilge is ar an nGaeltacht.
Moltar ar shuíomhanna eile go ndeinfear na giorruithe seo a throid
go tréan. Ní aontaim go h-iomlan. Aontaim gur tubaisteach don Ghaeilge is don Ghaeltacht na moltai seo. Ach creidim gur deis iontach atá ag glún nua cinnirí an stiúr ar ghluaiseacht na Gaeilge a bhaint on gceannasaiocht a thug sinn go dtí an cul de sac seo.
Bhiomar beo ar dheontaisi ar feadh Ii bhfad agus seo an toradh. Nuair a meabhraimid ar an an gceist, nach dtuigimid gur tugadh na tionscnaimh is fiúntaí ar an saol gan deontas – leithéidí Gaeltacht Bhéal Feirste mar shampla.
Beidh gach grúpa atá amuigh ag troid in éadan na ngiorrú a bhaineann leo féin. Agus má théimíd an bealach sin go h-iomlán, gan malairt straitéise, caillfear ár n-achainí i measc an slua agus caillfear ár gcúis mar nach mbeidh an dara rogha againn.
Níl mé ach ag tosnú ar seo. Fillfidh mé ar ball agus beidh a thuilleadh le rá agam….ach an comhairle is tréine atá agam idir seo agus sin. Is géarchéim é seo agus deis. Ná cuirtear amú é!

Faoiseamh [cánach] a gheobhadsa….

Tuairim mire eile nó b’fhéidir nach ea! Le fada an lá tá an Ghaeilge beo ar dheontaisí – deontaisí chun tigh a thogáil sa Ghaeltacht, deontaisí chun fostaíocht a chur ar fáil, deontas chun nuachtán a fhoilsiú[go dtí le déanaí] agus iliomad deontaisí eile.

Ach má tá an Ghaeilge beo beathach inniu – agus, tá, mar a léiríonn suíomhanna is fiontair ar nós, bhuel, nós*, An Druma Mór, Nuacht 24, Gaelnet, Caint, go leor leor eile, nil aon chreidiúint ag dul do na deontaisí [ach a mhalairt b’fhéidir].

Is amhlaidh go bhfuil nadúr an chaidrimh idir an Ghael agus an Stát – agus na h-udaráis ó thuaidh – bun os cionn. Táimíd ag féachaint ina dtreo ag súil go dtacóidh siad le cibé fiontar atá ar bun againn agus creidimíd mar go bhfuil sé san fhuil anois gurb é an deontas an t-aon uirlis atá ag an Stát chun teacht i gcabhair orainn. Sa tsli sin tugaimíd an cumhacht ar fad, cumhacht beatha agus bás fiontair, don Stát.

Ba cheart go dtuigfimís gur againne atá cumhacht beatha agus bás an togra. Gan sinne, ní bheadh na fiontair thuasluaite, fiontair a thugamar beatha dóibh gan deontas, beo ar chorr ar bith. Ní bheidís ag cur le ‘caipteal shoisialta’ an phobail, ag feabhsú an tsaoil don phobal Gaelach agus, mar gur cuid den mhór phobal an phobal Gaelach, don mhór phobal.

Ag an am chéanna tá obair ar bun againne ar cheart a bheith ar siúl ag an Stát. Mar shampla nuair a deir Éamon O |Cuív gur cheart go mbeadh cultúrlann cosúil le Cultúrlann McAdam O Fiaich i ngach cathair is baile mór [agus baile beag!] sa tír, is é an chéad freagra a bheadh againn – agus ní cáineadh é seo nó táim féin ciontach as seo freisin – cá bhfuil an deontas chun íoc as. Mar atá’s ag an saol, ní raibh deontas ann nuair a bunaíodh Cultúrlann Mc Adam O Fiaich agus dá mbeadh bunaitheoirí na Cultúrlainne ag fánacht ar dheontas roimh dul i mbun oibre, seans maith go mbeimís go fóill gan Cultúrlann.

Conas mar sin a aithneoidh an Stát, agus is cuma an thuaidh nó theas atá tú, nó tá dualgaisí ar na h-údaráis beart a dhéanamh ar son na Gaeilge agus pobal a labhartha sa dhá dlínse de réir caipéisí éagsúla – an Bunreacht ó dheas, Comhaontaithe Chill Rimhinn is Aoine an Chéasta ó thuaidh, an chaipiteal shoisialta atá á chur ar fáil ag na Gaeil?

Sa tslí céanna a d’aithin siad an chaipteal soisialta a cuireadh ar fáil nuair a deineadh athfhorbairt ar cheantaracha sna cathracha a raibh imithe i léig – leithéidí Barra Temple i mBaile Átha Cliath mar shampla – le scéimeanna faoiseamh cánach.

Dá mba rud é go raibh faoiseamh cánach ar fáil d’fhiontraithe a rinne beart éigean ar son na Gaeilge agus, mar sin, ar son an phobail, nár cheart go mbeadh spreagadh ann doibh sin a dhéanamh agus aitheantas as a gcuid iarrachtaí?

Os rud é gur faoiseamh cánach a bheadh i gceist, bheadh gach éinne i dteideal a leithéid – ní bheadh sé teoranta don Ghaeltacht amháin – agus bheadh sé bunaithe ar obair a dhéanamh seachas deontas a éileamh ar bhunús eigean eile – suíomh tír eolaíoch. D’oibreodh sé mar a oibríonn faoiseamh cánach i réimsí eile an tsaoil – sé sin shaothródh fiontar brabhús ach d’fhéadfadh an fiontraí cuid dá chostaisí a chur in éadan an bhrabhúis chun an dlisteanacht cánach a laghdú go mór.

Tarlaíonn seo ar aon nós – go deimhin, tá sé ag titim amach i réimse na n-acmhainí nadúrtha nó tá margadh ar leith idir an Stát agus Shell faoin cháin a íocfar amach anseo ar an ollbhrabhús a dhianshaothróidh Shell as an ghás sin a dhíol go h-idirnáisiúnta. Is é an argóint atá ag an Stát ar son an mhargaidh sin, go ndeir siad go bhfagfaí an ghás faoin ghruinneal mura mbeadh sé ann.

Céard eile an Ghaeilge ach acmhainn nadúrtha? Ach tá sí á iompó, in ainneoin iarrachtaí tionscnóirí na dtionscnaimh eile agus gniomhaithe diograiseacha eile in eagrais ar nós Conradh na Gaeilge, ina docmhainn. San aoráid seo, tá béim as an nua ar chur amú acmhainní agus nuair nach bhfeictear an buntáiste díreach óna leithéid don phobal mór, tugtar amach na sceanna agus tosnaítear ar an ghearradh.

Ceapaim féin gur tuairim réabhlóideach a dhothain é seo ach aithním freisin go bhfuil an réabhlóid sin curtha i gcrich theana féin le beartanna dionghabhailte ag daoine eile – na tionscnóirí thuasluaite, mar shampla, bunaitheoirí Phobal Bhóthar Seoighe, Bunscoil Phobal Feirste (iad san a bagraíodh priosún orthu dá leanfaidís leis an scoil sin!).

Foras na Gaeilge = HSE na Gaeilge?

Is cosúil go bhfuil ‘imní’ ann go mbeidh ciorrú 20% ar bhuiséad Fhoras na Gaeilge de bharr an méid atá á bheartú ag An Bórd Snip Nua.

Seo a thuairiscítear i ‘Foinse’ na deireadh seachtaine seo. [Maith dhom é nach bhfuil nasc ann don scéal nó ní fhoilsíonn an nuachtán sin na scéalta is déanaí ar an idirlíon go dtí an Luan nó an Mháirt an seachtain dar gcionn – polasaí craiceáilte i saol na linne seo.]

Ach ní gá imní bheith ann faoi phostanna an Fhorais nó, mar a thuairiscíonn Áine Ní Chiaráin:

Ní shíltear go bhfuil aon chontúirt do phostanna buana san Fhoras

Má thiteann an tua, is cosúil gur ar ‘scéimeanna áirithe’ a thitfidh sé. I bhfocail eile, má tá tú ag obair i ngort na Gaeilge agus ag brath ar mhaoiniú an Fhorais, gach seans go mbeidh tú ag fáil litreach go luath ag cur in iúl duit go bhfuil tú i mbaol giorruithe.

Ritheann sé liom go bhfuil Foras na Gaeilge cosúil leis an HSE, an Fheidhmeannas Seirbhísí Sláinte. Nuair atá ciorrú le déanamh ag an HSE/FSS, is iad na h-othair is mó a fhulaingíonn nó scaoiltear altraí chun bealaigh agus deintear bhagairt ar na dochtúirí, iad san atá sa chéad líne catha ag iarraidh cóir leighis a chuir orthu san atá breoite.

Bí cinnte nach bhfulaingeoidh foireann buan an Fhorais na ciorruithe a bheidh le fulaingt acu san atá ag obair go dian amuigh sa ghort. Iad san nach bhfuil a bpostanna chomh buan le postanna buana an Fhorais a mhothóidh an phian sa ghéarchéim seo.

B’fheidir go bhfuil sé in am féachaint ar bhealaí eile chun ciorruithe a dhéanamh. Cad faoi an comhlacht caidrimh phoiblí atá fostaithe ag an bhForas – Financial Dynamics – chun dea scéalta an Fhorais a fhogairt don phobal? Cé mhéid a thugtar mar tháille don chomhlacht seo – buille faoi thuairim nach lú é ná €100,000 in aghaidh na bliana. Má fhéachann tú ar shuíomh an Fhorais, tabharfaidh tú faoi ndeara nár foilsíodh ach 14 preas raiteas anuraidh ón bhForas.

Agus go dtí seo i mbliana níor fhoilsíodh ach preas raiteas amháin. Fiú nach bhfuil an méid sin oibre ag an gcomhlacht caidrimh poiblí seo, tá conradh acu agus is iad atá freagrach as polasaí cumarsáide an Fhorais. Nach bhfuil aon duine ar fhoireann an Fhorais arbh fhéidir leis nó lei preas ráiteas a éisiúint….

Anuraidh, nuair a cuireadh deireadh le Lá Nua, ‘sábháileadh’ €240,000 in aghaidh na bliana. Ach láithreach d’fhostaigh an Fhoras cúigear nó seisear foirne – nó d’fhogair siad go raibh siad á lorg ar aon nós. Costas? Isteach is amach le €200,000 in aghaidh na bliana. An raibh gá leo? I bhfirinne?

Cuireann sé isteach orm go mbeidh an dream is mó atá ag obair ar son na Gaeilge thíos le ciorruithe ar bith – agus nach mbeidh aon phian le fulaingt ag na maorláthaigh i bhForas na Gaeilge féin.

Ceist amháin eile: An mó leas phríomh fheidhmeannach ar ghá don bhForas? Duine, beirt, triúr, níos mó?

Ceist amháin eile; cé a cheapann, i ndáiríre, agus an aoráid eacnamúil mar atá sé, go mbeidh aon acmhainní ann d’fheidhmiú Phleán Tarrthála/Foirithinte/Athréimnithe na Gaeilge má (nó nuair a) fhoilsítear i mbliana nó choiche?