Cartlanna Ranga: Cultúr

Gerry agus an Bhanríon

Cé a chreidfeadh é? Táimíd beo agus tá rudaí suimiúla ag titim amach timpeall orainn. Ar maidin inniu, foilsíodh alt ó pheann Gerry Adams, Uachtarán Shinn Féin agus polaiteoir atá cáinte agam go minic anseo, ag tabhairt léargas níos soiléire is níos tuisceanaí ar dhearcadh Ghluaiseacht na Poblachta i leith cuairt Bhanríon Shasana ar an gcuid seo den tír an tseachtain seo chugainn.

The Good Friday Agreement is the foundation upon which new relationships between unionists and nationalists and between Ireland and Britain can be forged. It has fundamentally altered the political landscape, levelled the political playing field, removing the despicable Government of Ireland Act and opening up a peaceful, democratic route to a united Ireland.

And because nationalists and unionists are governing the North, decisions affecting the lives of people there are increasingly being made in Ireland and not in Britain.

Republicans want to continue and to accelerate this process.

The united Ireland that republicans seek to build encompasses all the people of this island, including unionists.

It will be a pluralist, egalitarian society in which citizens’ rights are protected and in which everyone will be treated equally.

Sinn Féin wants a new republic. That of course, is a matter for the people of this island to decide.

But no matter how we shape our society, the new Ireland must embrace our island’s diversity in its fullest sense.

This includes English and Scottish influences, the sense of Britishness felt by many unionists, as well as indigenous and traditional Irish culture and the cultures of people who have come to Ireland in recent times.

Ireland and England are not strangers to each other. We should build on what we have in common while at the same time respecting each other’s sovereignty and independence.

I want to see a real and meaningfully new and better relationship between the peoples of Ireland and Britain, one built on equality and mutual respect. Republicans have been to the forefront in working to bring this about and we will continue to do so.

The visit by the Queen of England provides a unique opportunity for the British establishment to make it clear that this is its intention also.

If this is the case it will be a matter of considerable pleasure, not just for her majesty but for the rest of us as well.

Níl focal sa mhéid sin nach n-aontaím leis. Níl sé i gceist agam a bheith i lathair nó ag faire ar an dteilifís ar an gcuairt seo an tseachtain seo chugainn mar go mbeidh mé ró ghnóthach. Ar an láimh eile, ní bheidh mé ag freastal ar aon agóid ina choinne ach an oiread, ar an údar chéanna.

Shíl mé go raibh an dearcadh a bhí á nochtadh ag SFéinithe ar an idirlíon, ar Facebook is a leithéid, mí-aibí agus mícheart. Anuas ar sin bhí siad ag léiriú chomh dúr agus ‘off message’ a bhí na poblachtóírí céanna.

Má tá SF i Rialtas leis an DUP ó thuaidh, cad is fiú dóibh bheith ag maslú na Banríona agus an chóras monarcachta nuair atá’s acu go bhfuil dúil mhór ag a gcomhpháirtithe sa Rialtas ina léithéid. Fiú má bhionn na DUPaigh ag maslú na Gaeilge agus pobal na Gaeilge mar a bhionn, ní h-aon chúis é sin dul síos sa chlabar leo.

Táim ag gabhail den phort seo le tamall agus níl a fhios agam an admhóidh Gerry Adams gur ‘athrú poirt’ atá déanta aige agus más amhlaidh gurb é, go raibh sé ag tabhairt cluas don mhéid a bhí le rá agamsa. Gach seans gur tháinig sé ar an dtuiscint é féin, pé rud eile a dhéarfaidh mé faoi, ní cheapaim go bhfuil sé dúr is gan tuiscint, murab ionann agus cuid dá leantóirí.

I bhfianaise an méid a dúirt ceannaire an UUP an tseachtain seo chaite, tá ráiteas Gerry Adams ar maidin inniu tar éis an talamh ard mhorálta a bhaint amach arís do féin agus dá pháirtí. Beidh le feiscint an ndéanfaidh Sinn Féin beart de réir briathar Gerry Adams agus, mar sin, go gcoinneoidh siad an talamh ard seo ar feadh seal eile.

Má tá focal ‘diultach’ amháin le rá agam, is é seo é. Tá sé deacair a shamhlú go ndéarfaidh Banríon Shasana rud ar bith faoin ról a bhí ag a forsaí armtha in eachtraí ar nós Buamáil Bhaile Atha Cliath agus Mhúineacháin agus eisean ina thost faoi a ról san IRA agus in eachtraí fuilteacha ar nós Aoine na Fola, marú Jean McConville is eile.

Mar sin féin, ós rud é go bhfuil an Banríon ag tabhairt cuairte ar Ghairdín an Chuimhneacháin agus ar Pháirc an Chrócaigh, gach seans go mbeidh rud éigean le rá aici. Tá macallaí na staire chomh tréan sa dhá shuíomh sin gur deacair iad a shéanadh.

Sa scánnán thíos, tá sé faoi agallamh ag tuairisceoirí faoin alt seo agus na tuairimí a nochtar ann. Tabhair faoi ndeara gur seirbhís iomlán Bhéarla atá in Irish Republican TV!

Roinn an Chultúir ag Sinn Féin

Is cosúil go bhfuil Roinn an Chultúir, Ealaíon agus Foilliochta roghnaithe ag Sinn Féin San Fheidhmeannas ó thuaidh. Ní ainmneofar na hAirí go dtí Dé Luain.
Ós rud é go raibh mé glórach ag cáineadh SF roimhe seo nuair a lig siad le buachaillí chúinne an DUP, Edwin Poots, Gregory Campbell agus Nelson McCausland faoi sheach an Aireacht le cúram na Gaeilge a ghlacadh (agus a scrios!), táim chun rud éigean a rá faoin gcinneadh seo.
Deascéal a bheadh tugtha agam air roimhe seo – ach ní anois.
Tá sé ró dhéanach. Tá an dochar déanta. Tá an Ghaeilge anois ceangailte leis an Ultais mar a bheadh cúpla ó Shiam. Liacht pholatúil de ard scil atá ag teastáil chun iad a scarúint agus an teanga a thabhairt slán. I bhfianaise a léirigh SF faoi chás daltaí Choláiste Feirste I gContae an
Dhúin, tá mé go mór in amhras go bhfuil an cumas – nó an toil – iontu beartú dá réir.

An Eoraifís – teach fuar don Ghaeilge

alt agam i nGaelscéal inniu mar gheall ar an Eoraifís, teach fuar don Ghaeilge, agus cuirim an cheist ar cheart feachtas a bhunú le brú a chur ar RTÉ amhrán i nGaeilge, an teanga oifigiúil eile, a chur san iomaíocht ar ár son an bhliain seo chugainn, dhá scór bliain ó raibh an amhrán Ghaeilge deireannach san iomaíocht.

“Éistigí, éistigí, cloisim arís é, ceol an ghrá…”
Ba é sin an céad líne ón amhrán deireannach i nGaeilge a sheas an fód ar son na hÉireann i gComórtas na hEoraifíse. Go deimhin ba é ‘Ceol an Ghrá’ an t-aon amhrán i nGaeilge a rinne ionadaíocht ar son na tíre ó thosaigh an ceiliúradh cultúrtha seo sna 50í.
An bhliain seo chugainn, beidh dhá scór bliain caite ó chan Sandy Jones an t-amhrán a chum Joe Burkett agus ar chuir Liam Mac Uistín na focail leis i nDún Éideann. Tugadh an méid sin chun solais i gclár faisnéise spéisiúil a chraol TG4 ag an deireadh seachtaine agus babhta ceannais de chomórtas Eoraifíse na bliana seo ag teannadh linn Dé Sathairn. Le linn do Sandy bheith ag canadh i gcraobh na hEoraifíse, phléasc tine ealaíne go giorraisc sa lucht féachana mar agóid ó aondachtaithe, maítear, in éadan dhánaíocht na hÉireann amhrán Gaeilge a chur san iomaíocht i gcomórtas idirnáisiúnta.
Lean Sandy léi ag ceol agus chríochnaigh an comórtas le 72 marc agus sa 15ú áit as 18 iomaitheoir. Mura bhfuair Sandy Jones an teachtaireacht ón ghiorraisc aondachtach nach raibh fáilte roimh an amhrán i nGaeilge, fuair RTÉ, an craoltóir náisiúnta, ar a bhfuil freagracht ag Aontas Craoltóireachta na hEorpa maidir le roghnú iontráil na tíre seo, go soiléir é. Níl amhrán i nGaeilge tágtha i ngiorracht scread asail do Chomórtas na hEoraifíse ó shin. Má bhí aon locht ar chlár TG4, níor thug sé aghaidh ar an gceist mhór a bhí agam. Cén fath nach bhfuil amhrán Gaeilge curtha san iomaíocht ó shin? Dá am agus don chomórtas seo, b’amhrán den scoth é ‘Ceol an Ghrá’. Cé nár bhuaigh sé, d’éirigh níos fearr leis ná mar a chruthaigh amhráin eile ón dtír seo le blianta beaga anuas. Ní bhfuair amhrán na hÉireann ach 25 pointe anuraidh agus le dhá nó thrí bhliain roimhe sin níor éirigh leis an iontráil Éireannach gabháil thar an babhta leathcheannais. Sheolamar turcaí nach raibh Gaeilge ná Béarla aige chuig an Eoraifís in 2008 leis an amhrán ‘Irelande Douze Pointe’ – n’fheadar an bhfuil sin cruinn ceart i dteanga ar bith!
Ní raibh iarracht Éireannach sa ‘Bharr 10’ ach dhá uair ó 1999 agus bhaineamar an áit dheireannach amach den gcéad uair in 2007. Is comórtas é an Eoraifís atá dírithe ar an amhrán is fearr san Eoraip a aithint – cé go mbíonn an sprioc sin dofheicthe go minic sa cheo draíochta ar an ardán ar an oíche mór. Is faoi RTÉ atá sé an comórtas a reáchtáil sa tír seo, cuireadh a thabhairt do scríbhneoirí amhrán liricí agus ceol cuí a chumadh, scagadh a dhéanamh ar na hiarratais agus gearrliosta d’amhráin a chur ós comhair na tíre don Chomórtas Náisiúnta. Bhí tráth ann go mbíodh seo ina oíche mhór ann féin ach anois níl ann ach mír ar an Late Late Show, teach fuar don Ghaeilge riamh.
I mbliana – agus le roinnt blianta anois – ní raibh amhrán Gaeilge le clos i mbabhta ceannais na hÉireann. I mbliana ba é an t-amhrán “Lipstick” a roghnaíodh chun páirt a ghlacadh sa chomórtas. Is iad an cúpla gruaigeach, Jedward, a cheolann an t-amhrán ach b’iad Daniel Priddy, Lars Halvor Jensen agus Martin Michael Larsson, cumadóirí ceoil ón Danmhairg, a chum é. Tá na torthaí imithe an oiread sin chun donais go bhfuil ár gcraoltóir náisiúnta, ar a bhfuil dualgas reachtúil an Ghaeilge a chur chun cinn, anois ag déanamh aithrise ar Chumann Sacair na hÉireann agus a gcuid iarrachtaí imreoirí sacair le dúchas Éireannach a aimsiú chun imirt ar son na tíre. Ní léir go bhfuil fiú seanmháthair de bhunadh na tíre i ngéaga ginealaigh na gcumadóirí a chuir iarracht na bliana seo chun tosaigh. An t-amhrán deireannach i nGaeilge ar chuimhin liom é bheith san iomaíocht sa chomórtas náisiúnta, ba é ‘Bon Bon Carr’. Cé nach liric é a bhí thar mholadh beirte ó thaobh doimhneachta de, bhí bua éigin san fhonn a d’fhág mé á cheol faoi m’anáil agus in ainneoin chomhairle na n-aingeal. Tháinig ‘Bon Bon Carr’ agus amhráin ar nós ‘An Dreoilín’ chuig an gComórtas Naisiúnta via comórtas ‘Réalta’ RnaG, comórtas chun iontráil Ghaeilge a roghnú agus a bhí thar a bheith rathúil. Cuireadh deireadh leis in 2002/3, tráth go raibh an craoltóir ag iarraidh ciorruithe móra a chur i bhfeidhm. Cé go raibh rath ar RTÉ idir 2003 agus 2008, níor deineadh ‘Réalta’ a atbheochan. Mar sin, gan agó, chuir an craoltóir náisiúnta deireadh leis an Ghaeilge san Eoraifís.
Beidh go leor i measc phobal na Gaeilge a déarfaidh nach cailliúint é. Nílimse ina measc. Táimid ró-ardnósach, cuid againn. Ní fhéadfadh sé ach cuidiú le stádas na Gaeilge bheith ar ardán a mbeadh aird ag breis is 200 milliún duine air, fiú nach mbeadh i gceist ach seal gairid. Dhéanfadh sé níos mó i gcúpla nóiméad ar son stádas agus úsáid na teanga ná mar a dhéanfadh maidhm pháipéarachais, tuarascálacha oifigiúla agus foirmeacha dothuigthe agus dolíonta.
Nuair a bheidh Eoraifís na bliana seo curtha thar abhainn, pé toradh a bheidh ag Jedward ar ár son, ba cheart teagmháil a dhéanamh le RTÉ chun a chur in iúl go bhfuil sé thar am deis a thabhairt d’amhrán Gaeilge, an teanga oifigiúil eile, bheith páirteach ar ár son sa cheiliúradh cultúrtha Eorpach seo. Éistigí, éistigí, an gcloisfimíd arís é, ceol an ghrá?

Cad é bhúr mbarúil?

Agus seo iad na cinnlínte…

Agus seo iad na cínnlínte...

Tar éis dom ghearán le déanaí go raibh cinnlínte i nGaeilge ar shuíomh nua TG4, ba cheart dom cothrom na féinne a thabhairt don chraoltóir agus a chur in iúl go bhfuil cinnlínte i nGaeilge ann anois.

Níl na cinnlínte ag ceangal le h-aon scéalta nuachta – roimhe seo bhí ceangal le suíomh an Irish Times. Ní doigh liom go bhfuil an nuachtán sin chun scéalta nuachta a aistriú go Gaeilge anois nó go luath.

Mar sin féin is fearr an leath-bhulóg gan aon arán in aon chorr. Creidim féin go bhfuil sé suas do RTÉ, an t-aon solathróir nuachta san earnáil phoiblí, cúram a dhéanamh den ghnó seo.

Gan a thuilleadh moille.

Shock! Horror! Iriseoir i nuachtán Bhéarla ag moladh na Gaeilge!

Mar athrú díreoidh mé ar alt ag colúnaí i mór nuachtán Bhéarla ag tracht GO MOLTACH ar an nGaeilge. San alt seo, tá Emmanuel Kehoe ag moladh ár dteanga agus ag maíomh gurb í an Ghaeilge an chúis go bhfuil sinne, na hÉireannaigh, chomh h-éirimiúil.

The title of the latest quirky Irish TV show, O’Tholg go Tolg (TG4), is a perfect example of why the Irish language has created a nimble-minded race on this island, and how, if we give it up entirely, we’re in danger of becoming a nation of people snapping at each other with lines borrowed from EastEnders.

Irish is a language that changes before your very ears, as well as doing the weirdest things on the page.

Try explaining plurals or possessives. If bean become mná in the plural, why then is women’s football peil na mban? Why is the Queen of England Banrí on Eilís and not Beanríon Eilís? (You could, if you wished, settle for Eilís Bhindsór, which is what the award-winning blog iGaeilge calls her.)

What’s English got? A few tiddling rules like ‘i before e except after c’ and the odd exceptions. I’m not saying it’s not a difficult language to master, but people seem to be able to pick it up by watching cartoons in jungle villages. There’s Shakespeare, of course, but the other side of that coin is that our nearest neighbours, who invented the language, are rapidly reducing everyday communication to soapspeak and sportspeak like ‘Leave it out, mate’ or ‘He’s lost the dressing room’. The infection appears to be spreading.

O’Tholg go Tolg simply means ‘from couch to couch’, but look at the difference between the two versions of the word tolg in the Irish title.

The magnificent inflected complexity of Irish has developed minds capable of fantastic logical and verbal gymnastics.

It explains why we’re so damned smart: millions of Irish speakers have wrestled with its challenges, falling grammatically and rising again. Genetically that has to have rubbed off on us all, though by now most other major languages – especially English – have simplified they way they do things.

Ní fhaca mé an clár seo, Ó Tholg Go Tolg, go fóill. Táim ag déanamh troscadh ar an dteilifís le linn an Charghais – agus tá ag eirí liom an troscadh a choimead, bhuel, go réasúnta maith. Féachaim ar chorr chluiche – cosúil le bua na Mumhan ar Chúige Laighean ar an Satharn beag seo (mór an trua ná raibh an gcluiche mór seo ar TG4) – agus tá an dúil agam sa sraith nua faoi New Orleans, Tremé, ina mbionn go leor snag cheoil measctha le dráma breá faoin méid a tharla don chathair sin i ndiaidh Spéirling Katrina.

An bhfuil an ‘Feirm Factor’ agat?


Tá iarrtha ag cara liom go bhfoilseoinn achainí ar iGaeilge le h-aghaidh feirmeoirí atá ag iarraidh pairt a ghlacadh i ‘Feirm Factor’. Is cosúil go bhfuil an ceathrú sraith ag tosnú go luath ar TG4 agus tá iomaitheoirí á lorg chun páirt a ghlacadh ann. Más feirmeoir thú – nó más amhlaidh gur mhaith leat dul sa tseans – lean ort agus glac páirt.

Seo chugat na sonraithe maidir leis an gcomórtas seo….

SRAITH NUA 2012
Tá 12 iomaitheoir á lorg again atá 18+ bliain d’aois, fir/mná, a thaispeánfaidh scoth na feirmeoireachta.
An bhfuil an Feirm Factor agat?
Más ea, déan teagmháil le Good Company Productions ar 057 9323847 nó seol ríomhphost chuig: feirmfactor@goodcompany.ie

Is féidir leat an fhoirm iarratais atá ar líne ar láithreán gréasáin TG4 a chomhlánú: www.feirmfactor.ie

Is é an dáta deiridh d’iarratais ná 5pm, Dé Luain an 25 Aibreán 2011.

iGaeilge – winner, alright!

iGaeilge - an Blag is Fearr a Bhain Úsáid as an nGaeilge

Tar éis an seachtain íontach a bhí ag na capaill Éireannacha ag Cheltenham, bhí bua don tríú bliain as a cheile ag an mblag seo ag Gradaim Blagála na hÉireann.

Ar ndóigh tá áthas orm gur bhuaigh iGaeilge an gradam i mbliana. Léiríonn sé go bhfuil suim amuigh ansan i mo léargas canncrach agus míáisiúil ar an saol, agus ar shaol na Gaeilge is na Gaeltachta ach go h-áirithe.

Bhí an iomaíocht i mbliana níos géire ná mar a bhí sé i mblianta roimhe seo agus tá súil agam go mbeidh sé níos géire arís an bhliain seo chugainn. Beirim mo bheannachtaí orthu san a bhí ar an ngearrliosta seo in éineacht liom.

Is é seo an séú bliain ar reachtáladh na gradaim seo agus tá sé buaite ag an mblag seo trí uaire. Ní h-é go bhfuilim sanntach ach an fhaid is a bheidh an blag seo beo, beidh sé san iomaíocht. Nó is é sin an t-aon slí gur feidir liom a chinntiú go mbeidh caighdeán na mblaganna Ghaeilge ag dul ó neart go neart.

Is é sin, dár ndoigh, má bhionn na gradaim seo á reachtáil arís nó is cinnte gur ualach trom é ar eagraí na ngradam, Damien Mulley, fiontraí idirlín, gach bliain. Agus is beag buiochas a bhionn le fáil aige, fiú gur oíche íontach a bhionn ann gach bliain (bhí mé ann i 2009 nuair a reachtáladh i gCorcaigh iad). Tá moladh ar leith ag dul do Chonn Ó Múineacháin, Edgecast Media, as urraíocht a dhéanamh ar na gradaim.

Ar aon nós tá feabhsuithe sa bhreis le cur i bhfeidhm ar iGaeilge go luath agus tá súil agam nach fada go bhfeicfidh sibh iad.